Zwartrijden komt in de natuur niet voor

Agressie is een natuurlijke drift, maar het voeren van oorlog is een culturele prestatie, net als moord, gijzeling, eenzame opsluiting, seksueel misbruik door de therapeut, boekverbranding, openbare dronkenschap, vloeken en tieren, schending van de mensenrechten, woordbreuk en zwartrijden. Veel van deze culturele verschijnselen kunnen zelfs gelden als grootse uitvinding, omdat bij het tot stand komen ervan onmiskenbaar een zwaar beroep gedaan is op de menselijke inventiviteit.

Volgens mij is de eenvoudigste en beste definitie van cultuur, het totaal aan handelingen die eerst zijn overwogen hoe kort ook voordat ze konden worden uitgevoerd. De hersenbloeding en de maagkramp reken ik daarom niet tot de cultuur. Men kan altijd overwegen een hersenbloeding te krijgen, maar die overweging is voor het ontstaan ervan geen noodzakelijke voorwaarde.

Er zijn ook verschijnselen en gedragingen, waaraan een preliminaire overweging ontbreekt, terwijl men ze toch niet tot de menselijke natuur zou willen rekenen. Ze zouden dus tot de cultuur kunnen behoren, maar enige twijfel blijkt toch op zijn plaats juist omdat een overweging ontbrak. Schaamte is een goed voorbeeld. Het voelen van schaamte is geen universeel kenmerk van de menselijke natuur. In sommige samenlevingen ontbreekt het nagenoeg. En van de spaarzame wolvenkinderen die men op het spoor gekomen dacht te zijn, werd als karakteristieke eigenschap opgemerkt, dat zij de schaamte niet kenden, zeker niet de schaamte voor hun naaktheid. Kleren rukten zij zich direct van het lijf. Maar om nu te zeggen dat schaamte daarom door ons ooit in overweging is genomen en dus een cultureel fenomeen is, klinkt ook niet plausibel. Weliswaar kennen wij de goed vaderlandse oproep zich te schamen, maar die oproep drukt eerder verbijstering uit over het feit dat schaamte niet als vanzelf optrad, dan het idee dat men iemand met dit advies een interessante mogelijkheid in overweging geeft zijn ervaringen te verruimen. Men zegt daarom liever dat wij tot schaamte zijn geconditioneerd. Wij hebben het gevoel van schaamte onopgemerkt verworven en als alles normaal verloopt heerst het onder de geeigende omstandigheden onverbiddelijk en met harde hand. Schaamte behoort zo tot onze tweede natuur, een raadselachtig en ondoorzichtig reservoir van aangeleerde reflexen.

Culturen kunnen verschillen door de opbouw van de tweede natuur. Pathologische wereldverbeteraars en alleenheersers willen de constructie en aanleg van de tweede natuur geheel zelf ter hand nemen en alle verslagen van negatieve heilstaten boezemen ons vooral angst in door de suggestie dat wij aan geheel nieuwe conditioneringen onderworpen zullen worden, waarvan als belangrijkste verlies ervaren wordt dat wij ze zelfs niet meer in overweging kunnen nemen. Daarbij is het een schrale troost dat ons middels conditionering niet alles geleerd kan worden de beste fysioloog is nog niet in staat een hond te laten gapen voor zijn eten want het idee alleen al dat wij niet meer weten wat tot onze eerste en wat tot onze tweede natuur behoort is angstaanjagend genoeg.

Met z'n drieen

Het is dus zover gekomen, dat wij met z'n drieen zijn: natuur, tweede natuur en cultuur. Wat opvallend ontbreekt en node gemist kan worden is een tweede cultuur. Het is strikt genomen niet helemaal waar, dat er aan de ontwikkeling van een tweede cultuur niet wordt gewerkt. Ik geloof dat bij voorbeeld K. L. Poll niets anders doet, maar wat ontbreekt is het besef dat op de cultuur een tweede cultuur moet volgen, willen wij van dit leven nog iets aangenaams maken. Zoals cultuur gekenmerkt wordt door overweging, zo wordt de tweede cultuur gekenmerkt door heroverweging. En zoals al uit mijn opsomming aan het begin blijkt, worden wij al te zeer geplaagd door respect voor de eerste cultuur en neigen wij er snel toe alles wat ons minder bevalt, zoals het seksueel misbruik van de therapeut of het zwartrijden, van de cultuur uit te zonderen of aan de natuur toe te schrijven. Maar zwartrijden en psychotherapie komen in de natuur niet voor. Het is verstandiger deze culturele innovaties in heroverweging te nemen. Ik vind daarin een therapeut, die zegt dat seksueel misbruik moet, want hoe kan het anders, een lichtend voorbeeld van de ervaren noodzaak tot heroverweging, al hoeven wij hem en detail niet te volgen.

Er is nog weinig tweede cultuur en voorzover zij er is, is zij van twijfelachtige kwaliteit, al snel bureaucratisch en ideologisch bekrompen. Zij draagt nog niet altijd het karakter van een subtiele heroverweging. Een voorbeeld: de subsidie op zitplaatsen in de schouwburg zou moeten worden afgeschaft want daarvan profiteren uitsluitend de welgestelden en niet de kansarmen voor wie de subsidie eigenlijk bedoeld was. Maar die gaan liever naar het voetballen. De bereidheid tot subsidie zou weer uit onze tweede cultuur geschrapt kunnen worden. Maar deze heroverweging van een heroverweging is gebrekkig, want voetballiefhebbers krijgen juist onevenredig veel subsidie. Wat kost het niet om elke week gratis de ME ter beschikking te stellen. Er is geen reden de ene wat te geven en de andere niet.

Dat het ontwikkelen van een tweede cultuur ons niet wezensvreemd is, moge blijken uit de vraag, die thans door velen overwogen wordt, of er zoiets bestaat als een Europese cultuur, waarop wij ons kunnen verlaten na 1992. Ik geloof dat al diegenen gelijk hebben die zeggen dat er geen Europese cultuur bestaat, behalve dan dat het meest kenmerkende van vrijwel alle Europese culturen de bereidheid is en was een tweede cultuur te stichten, waarin de eerste in heroverweging genomen werd. Die bereidheid ontbreekt in Arabische landen bij voorbeeld geheel. Het kenmerkende van een Europese cultuur zou kunnen zijn dat geen cultureel verschijnsel sacrosanct is en boven heroverweging verheven. Dat past ook in de traditie van Europa. Er is geen beschaving waarin hoe incidenteel ook zo nadrukkelijk gevraagd is naar een rechtvaardiging van vigerende inzichten. Alles is al eens betwijfeld en voorgedragen om in heroverweging te nemen. Een tweede cultuur zou ons principe moeten worden.