SNELLE PRODUKTIEMETHODE VOOR COMPACT DISCS

'Hier is het dan.'

Ir. Bart van der Zijl, directeur van de Helmondse Axxio-groep, loopt een gangetje in, neemt een witte jas, doet twee plastic slofjes over zijn schoenen en instrueert de verslaggever hetzelfde te doen. 'De clean room van onze gereedsschapsmakerij. Hier testen we onze CD-matrijzen.'

Achter de volgende deur bevindt zich een grote, heldere ruimte met in het midden een grote spuitgietmachine - in de kleur die tegenwoordig bij machinebouwers populair begint te worden: wit. In het hart van de machine, op de plek waar met grote hydraulische krachten kunststof in matrijzen kan worden gespoten, bevindt zich Axxio's succesverhaal: de matrijs voor het maken van compact discs. 'In 1982 zijn we ermee begonnen', zegt Van der Zijl. 'Het was perfect in de roos, we waren precies op tijd. Vorig jaar hadden we 58 procent van de wereldmarkt in handen.'

Kleinere concurrenten, die hetzelfde wilden proberen, zijn door het Helmondse bedrijf van de markt gedrukt. In feite zijn er maar twee serieuze concurrenten over, aldus de Axxio-directeur: Sony, die ze samen met een Japanse gereedschapsmakerij produceert en het Duitse bedrijf Kraus-Maffei.

De CD-matrijs van GPT-Axxio (een van de vier werkmaatschappijen van de groep), waarmee in hoog tempo compact discs kunnen worden gefabriceerd, is in wezen een staaltje hoogwaardige metaalbewerkingstechnologie. De matrijs ziet eruit als een gecompliceerd motorblok, een kubus van zo'n dertig centimeter vol met onderdelen. De kern is een supergladde schijf met een gaatje erin, optisch gepolijst onder stofvrije omstandigheden. Via een door Axxio gepatenteerd vacuumsysteem wordt tegen die schijf de eigenlijke CD-master geklemd, de muziekdrager. Die master is een zeer dun schijfje nikkel vol met minuscule bultjes. Eenmaal tegen de matrijs geklemd, perst de spuitgietmachine er onder zeer hoge druk een laagje kunststof tegenaan. De bultjes verschijnen vervolgens als putjes op een klein, doorzichtig plastic schijfje, dat in een paar seconden tijd voldoende is afgekoeld om de machine te verlaten. Daarna wordt, in een andere machine, de compact disc van een reflecterende laag voorzien, zodat de laser in de CD-speler de putjes ook kan lezen, en er niet dwars doorheen schijnt.

De grote innovatie van het Helmondse bedrijf is dat het erin slaagde een moderne en zeer snelle produktiemethode voor CD's te vinden. Voorheen werden CD's geperst als grammofoonplaten. Dat ging langzaam en leverde veel uitval op. Net als bij grammofoonplaten moest achteraf een randje van de plastic schijf worden gesneden en bovendien moest men met behulp van een laser de exacte plaats van het gaatje in het midden bepalen. De nieuwe spuitgietmethode maakt dit alles overbodig. In zes seconden tijd (tegen twintig seconden bij de oude produktiemethode) is het plaatje klaar, mede doordat de Axxio-matrijs is voorzien van een super-koeling die de hete kunststof uiterst snel hardt.

Moeizaam

Het succes van de Helmondse onderneming kent een lange en moeizame voorgeschiedenis. In 1981 was het bedrijf, 's-lands grootste gereedschapsmaker, in ernstige problemen terechtgekomen. Het was eigendom van Nagron (Nationaal Grondbezit), een beursfonds dat met onroerend goedwinsten her en der wat bedrijven had gekocht, zonder er een duidelijk verband in aan te brengen. Van der Zijl, die in 1981 bij de Helmondse dochter werd binnengehaald: 'Er was redelijk in geinvesteerd, maar het werd slecht gemanaged. Er waren veel goede mensen, maar teveel, en er was geen beleid. We maakten alles wat maar gevraagd werd.'

Hij begon een grootscheepse herstructurering, waarbij het personeelsbestand terugliep van 180 naar 155, en ontwikkelde een duidelijke investerings- en marktingstrategie, met een nadruk op vier produktgroepen: produkten voor de auto-industrie, voor de elektronica-industrie, voor lucht- en ruimtevaart en voor video-audio producenten. Kerngedachte was: het ontwikkelen van toeleveringsrelaties met grote en hoogwaardige industriele ondernemingen. De gereedschapsmakerij was en bleef de basis van het bedrijf, dat zich ook in het verleden al gespecialiseerd had in het maken van matrijzen voor de meest uiteenlopende doeleinden.

De saneringsoperatie wierp al snel vruchten af. Van der Zijl: 'In 1984 maakten we weer winst. Daarna hebben we nog een keer een dip gehad, sindsdien gaat het goed.'

In 1989 volgde een belangrijke volgende stap. Met hulp van Gilde Venture Fund weekte Van der Zijl Axxio los uit Nagron. Hij was eerder toegetreden tot de raad van bestuur van Nagron maar kreeg onenigheid toen hij voorstelde rond Axxio een Europees netwerk van verwante bedrijven op te gaan bouwen. 'Ze waren bang voor de investeringsrisico's die dat met zich meebracht.'

Hij besloot vervolgens een buy-out te arrangeren, die uiteindelijk voor negentig procent werd gefinancierd door Gilde. Van der Zijl en het management-team van Axxio kochten zelf tien procent van de aandelen. Over de overnamesom wil hij alleen kwijt dat die tussen de tien en de twintig miljoen gulden lag.

In 1989 haalde de Axxio-groep een totaalomzet van 32,4 miljoen gulden en boekte het een winst (na belastingen) van 1,3 miljoen. Dit jaar zal de omzet toenemen tot vijftig miljoen, grotendeels door een nieuwe acquisitie, en verwacht de groep minstens 1,5 miljoen gulden winst. Dit resultaat is vooral te danken aan twee soorten produkten: matrijzen voor het maken van kunststof-onderdelen voor de automobielindustrie, en de CD-matrijzen. Van der Zijl: 'De automobielindustrie werd heel gauw onze grootste afnemer, doordat het gebruik van kunststof daar snel toeneemt.'

Supersnel

Het verhaal van de CD-matrijzen begon in 1982, toen de compact-disc-spelers nog maar net op de markt waren. De plaatjes werden als gezegd nog op ouderwetse wijze geperst, maar in Japan was men al bezig met het ontwikkelen van spuitgietmethoden. Van der Zijl: 'Toen kwam General Electric uit Bergen op Zoom bij ons. Zij wilden ook in de CD's, en zo hebben we samen de zaak verder ontwikkeld.'

Het ging allemaal supersnel. GE ontwikkelde een nieuw polymeer, dat heel helder was en niet kristalliseerde. Axxio bedacht het inmiddels in Europa en de VS gepatenteerde systeem voor vacuumklemming van de master, de Zwitserse machinefabriek Netstal paste zijn spuitgietmachine aan met een robot voor het uitnemen van de CD's. In een half jaar tijd was de zaak rijp voor de verkoop. Vervolgens wist GE de installatie te verkopen aan Nimbus, een grote producent van compact discs, en ging de zaak rollen. 'We hebben ook nog geprobeerd een deal voor samenwerking met Philips te sluiten', vertelt Van der Zijl, 'omdat die met zijn gereedschapsmakerij ook deze markt op wilde. Maar dat is niet gelukt.'

De redenen laat hij in het duister omdat Philips een klant van hem is. Hij kan niet nalaten te constateren dat 'Philips nu praktisch van de markt is verdwenen'. Philips zal daar vermoedelijk niet echt rouwig om zijn. Het gaat hier immers om een beperkte, specialistische markt - Van der Zijl schat haar op twintig miljoen gulden mondiaal, zodat hij dus ruim elf miljoen gulden aan CD-matrijzen omzet. Typisch een taak voor een toeleverancier, niet voor een multinational. Axxio is er uiteraard wel gelukkig mee. Nu de CD-produktie - en daarmee de behoefte aan nieuwe matrijzen - haar hoogtepunt heeft bereikt, kan het bedrijf de nu ontwikkelde technologie gaan inzetten voor verwante produkten als matrijzen voor CD-video en CD-Rom die beide komende jaren op de markt zullen komen. De techniek van het superglad en stofvrij polijsten, ook wel optisch polijsten genoemd, waarvoor het bedrijf grote investeringen heeft gedaan, kan ook weer worden toegepast voor totaal andere doeleinden - bij voorbeeld het slijpen van lenzen voor die andere grote klant, de automobielindustrie. Nu het Helmondse bedrijf heeft bewezen een grote technologische sprong voorwaarts te kunnen maken, waagt Van der Zijl zich ook weer aan zijn oude plan: het Europese netwerk. Een eerste aankoop in Nederland, een bedrijf dat specialistische kunststofprodukten maakt, heeft hij al gedaan, en behalve in eigen land zijn er overnamegesprekken gaande in Zwitserland, Singapore, en binnenkort ook in Duitsland. Om zijn doel, een Europees netwerk van gespecialiseerde toeleveranciers, te realiseren, bereidt Van der Zijl nu met Credit Lyonnais een onderhandse emissie voor, gericht op internationale beleggers. 'We willen nu snel groeien', vertelt hij. 'Binnen twee tot drie jaar moet de omzet 150 tot 200 miljoen zijn. En daarna willen we naar de beurs.'