Geschilderde tuinen en vertuinde schilderijen; Aeneas in Engeland

In de achttiende eeuw lieten veel Engelsen een zo wild mogelijke tuin aanleggen, met slingerende paadjes en expres niet gesnoeide heggen. Van alle landschapstuinen lijkt Stourhead nog het meest op een arcadisch schilderij: het is een driedimensionale versie van een doek van Claude Lorrain.

'Ars naturae magistra' deze omkering van de beroemde spreuk zou een passende inscriptie zijn op de toegangspoort van Stourhead in Wiltshire, een van de mooiste landschapstuinen in Engeland. Toch zou Henry Hoare jr (1705-1785), die in 1741 een dam liet aanleggen in het riviertje de Stour en zo een begin maakte met de aanleg van Stourhead, eerder de originele Artis-woorden op de poort hebben aangebracht. Hij wilde immers van zijn landgoed een tuin in de 'natural style' maken.

De 'natuurlijke stijl' was rond 1730 ontstaan in Engeland als een reactie op de kunstmatige baroktuinen. Na een aarzelend begin werd de landschapstuin een groot succes. Een rijke Brit telde niet echt mee als hij de symmetrische, geometrische patronen van paden en keurig gesnoeide heggetjes in zijn tuin niet had vervangen door de 'schoonheid van de natuurlijke wanorde'. Vijvers kregen een onregelmatige vorm en de rechte paden werden veranderd in slingerende weggetjes. Bomen en struiken werden niet langer gesnoeid en de bloemenborders verwijderd.

Inderdaad voldoet Stourhead aan al deze eisen van de 'natuurlijke stijl' en wie het grillige pad rond het onder water gelopen dal volgt, wordt overrompeld door het steeds wisselende, schitterende uitzicht op de heuvelhellingen die met een grote varieteit aan bomen zijn beplant. Maar zoals voor alle vroege landschapstuinen was het niet de Engelse 'natuurlijke wanorde' die model stond voor Stourhead. Om die te zien hoefde je geen geldverslindende tuin aan te laten leggen. Bovendien vond men de Engelse natuur geen groot kunstenaar. 'De natuur is een bewonderenswaardige colorist maar is zelden zo correct in compositie dat ze een harmonieus geheel voortbrengt, 'schreef de 'tuintheoreticus' William Gilpin (1724-1804). Nee, het ging om een verbeterde versie van de natuur, zoals die voorkwam op de schilderijen van landschapsschilders. Vooral de niet bestaande, arcadische landschappen van de Franse schilders Nicolas Poussin (1594-1665) en Claude Lorrain (1600-1682) werden door de eerste ontwerpers van natuurlijke tuinen als ideaal beschouwd. Tuinarchitecten moesten net als deze schilders donkere en lichte boompartijen met leegten combineren tot overtuigende composities. 'All gardening is landscape painting... .just like a landscape hung up, 'schreef de dichter Alexander Pope (1688-1744), een van de grondleggers van de 'natuurlijke stijl', in 1734. In de 'natuurlijke tuin' had elke boom zijn weloverwogen plaats en ook de tempels, die in de classicistische landschappen van Lorrain zo belangrijke waren, werden zorgvuldig als blikvangers in het landschap geplaatst.

Toegangskaartje

Van alle landschapstuinen lijkt Stourhead nog het meest op een schilderij. De tuin in het graafschap Wiltshire is bijna een driedimensionale uitvoering van Lorrains schilderij 'Aeneas op Delos' uit 1672, dat nu in de National Gallery in Londen hangt. In zijn Aeneis laat de Romeinse dichter Vergilius (70-15 v. Chr.) de Trojaanse held en stichter van Rome Aeneas korte tijd op het eiland Delos verblijven tijdens zijn omzwervingen in het Middellandse-zeegebied. Daar werden hij en zijn vader ontvangen door Anius, 'koning der mensen en tevens priester van Phoebus , de slapen omwonden met banden en een heilige krans van laurierblad.'

Dit moment van ontvangst staat afgebeeld op het schilderij van Lorrain. Het is of Aeneas en zijn vader gewoon een toegangskaartje voor Stourhead hebben gekocht en op vijftig meter na het passeren van de toegangspoort worden verwelkomd door Anius. Net als op Lorrains schilderij is vanaf dat punt links een stenen brug over een riviertje te zien. En zoals de rivier op het Delos van Lorrain uitmondt in de zee, zo gaat in Stourhead het riviertje over in het kunstmatige meer. Frappant is de gelijkenis, zowel in ligging als in voorkomen, tussen de tempel van Hercules in Hoare's tuin en de tempel op de achtergrond van Lorrains schilderij. Beide gebouwen zijn voorzien van een zeszuilige porticus en een koepel en staan op eenzelfde manier aan het water. De enige smet op de Engelse driedimensionale kopie is dat op vijftig meter van de toegang niet de tempel staat waarvoor het drietal op Lorrains schilderij zich bevindt. Hoare vond het beter om de tempel met dorische zuilen uit Lorrains schilderij verderop in de tuin, rechts aan het water, te plaatsen.

Stourhead als Delos, een tuin als een schilderij: eigenlijk was de vroege landschapstuin nauwelijks minder kunstmatig dan de baroktuin. De kunst van de geometrie was vervangen door de kunst van Lorrain. Pas in de tweede helft van de achttiende eeuw zou Capability Brown (1716-1783) de spreuk 'natura artis magistra' toepassen in de tuinarchitectuur. In zijn meer dan 200 landschapstuinen, die hem en rijk en beroemd maakten, is nauwelijks te zien waar de tuin ophoudt en de Engelse natuur begint.