Door 'dekozakkisatie' rest slechts acrobatische folklore; Demythe van de Vrije Kozak

Sportpalast Bitsa ligt aan de zuidwestrand van Moskou, middenin een woonwijk. Het is een megalomaan, in stalinistische stijl gebouwd complex dat dateert uit de jaren zeventig. In Bitsa wordt alleen elitesport bedreven. De Russische dressuur- en springequipe oefent hier, het hogere partijkader heeft er zijn paarden staan, en er worden belangrijke nationale wedstrijden verreden.

Met zijn gigantische oppervlakte, symmetrische vormen en heroische beeldhouwwerken moest het complex aan enorme mensenmenigten onderdak geven en de eenling ontzag inboezemen. Maar omdat sinds de voltooiing van de bouw niemand zich geroepen voelde het geheel te onderhouden, liggen ontvangstplein, stallen en bijgebouwen er nu vervallen en beroet bij. De grimmige aanblik van beton en graniet wordt verzacht door onkruid en gras, dat welig tiert op de trappen en in de kieren tussen muren en kapotgebarsten tegels.

Een goed onderhouden tribune rond een springpiste steekt vreemd af tegen dit afgebladderde decor. Een paar Russen hebben zich in de avondzon neergeplant en luisteren naar marsmuziek die uit de luidspreker schettert. Morgen wordt in het hippodroom een steeple-chase gehouden en vandaag wordt de wedstrijdring nog eenmaal doorgenomen. Met een aan het lachwekkende grenzende ernst verplaatst men hooibalen een centimeter, legt men de laatste hand aan fleurig geschilderde hindernisbalken en controleert men de grasmat op oneffenheden. Naar het oefenterrein wordt niet omgekeken. De grond daar is door de droogte van de afgelopen maand bikkelhard geworden, maar er wordt niet gesproeid en gaten worden niet gevuld: het gaat in Bitsa om de show. Op de kilometerslange renbaan die het terrein omsluit stappen sommige ruiters hun paarden kalmpjes droog, terwijl anderen in rengalop passeren en de zandklonten je om de oren vliegen. Torenhoge flats doemen op tegen de achtergrond.

Westernhoed

In deze surrealistische setting heb ik een afspraak met Jevgeni Bogorodski (38), kozak van huis uit en aanvoerder van een troep kozakkenruiters die sinds twee jaar in Bitsa traint. Met zijn breedgerande westernhoed, halter T-shirt met airbrush-opdruk en afgetrapte broek lijkt hij zo weggelopen uit een Amerikaanse cowboyfilm. Hij doet me een paar stunts voor: hij brengt zijn paard in volle galop en plotseling hangt hij er ondersteboven naast, dan klimt hij op zijn zadel en vuurt staande een geweer af, maakt razendsnelle wendingen en sluipt vervolgens vlak over de grond met zijn rijdier plat naast hem.

Dergelijke nummers zijn tussen 15 en 19 augustus in Rotterdam te zien als Bogorodski met 39 woeste ruiters de ring van het Internationaal Concours Hippique in het Kralingse Bos betreedt. Het Amerikaanse joint-venture-bedrijf Hard Don financiert de ploeg, koopt tuig en paarden aan, verzorgt hun tournees door de Sovjet-Unie en nu ook de reis naar Nederland. Het is voor de eerste maal dat Bogorodski naar het Westen mag. 'Eindelijk', verzucht hij.

'De perestrojka brengt ook openheid in de kozakkenwereld.' Hoewel de kozakken uitstekende krijgslieden zijn en velen hun sporen in de burgeroorlog verdienden, stonden ze tot voor kort in een kwade reuk bij de Sovjet-autoriteiten. Hun goede betrekkingen met het tsaristische regime dateren al uit de tijd dat superkozak Ermak Timofeevich in de zestiende eeuw met zijn ruitertroepen Siberie onder de voet liep en dit land als oorlogsbuit aanbood aan Ivan de Verschrikkelijke. Sindsdien bestond er een speciale band tussen de kozakken en de Romanov-dynastie, die tot uitdrukking kwam in privileges, vrijstellingen van belasting en levenslange militaire dienst. Hoewel er bij tijd en wijle opstanden uitbraken de kozakken uit de steppegebieden rond de rivieren de Don, de Kuban en de Terek dankten hier een deel van hun faam aan is de geschiedenis van de kozakken er in de eerste plaats een van trouw en dienstbaarheid aan de tsaren. De meeste kozakken, Bogorodski incluis, houden echter tot op de dag van vandaag vast aan het mythische beeld van de Vrije Kozak, de onafhankelijke strijder die op de rug van zijn bliksemsnelle paard de wereld aan zijn eigen gezag onderwerpt en geen enkele meester erkent. 'Kozakken zijn net centauren', zegt Bogorodski zonder enige ironie, en draait zijn puntsnor in model met een klodder spuug.

'Bij ons vormen man en paard een bijna onoverwinnelijke eenheid. Mijn eigen paard schrikt er niet voor terug een rivier over te zwemmen, of recht op de vijand af te stormen. Zonder zijn paard is een kozak als een vogel zonder vleugels.' Hoe graag ook de kozakken hun onafhankelijkheid tegenover het oude bewind beklemtonen, de bolsjewieken aarzelden tijdens de oktoberrevolutie om de vechtjassen in hun gelederen op te nemen. Al snel na de revolutie ontpopten de kozakken zich als recalcitrante 'kameraden', die zich verzetten tegen de collectivisering van hun gronden en vee. Op last van Stalin werden duizenden gedwongen te verhuizen, en werd de juridische en administratieve macht van de voisko's (de kozakkengemeenschappen) gebroken. Veel kozakken emigreerden naar het westen, anderen vertrokken naar de grotere industriecentra. Het proces van razkazachivanie ('dekozakkisatie') leek onafwendbaar.

Mythe

Toen in de Tweede Wereldoorlog Hitlers troepen de Sovjet-Unie binnenvielen, dachten veel kozakken hun slag te slaan: met het doel Stalins schrikbewind omver te werpen sloten zij zich eerst aan bij de Duitsers, later bij de geallieerden. Dit opportunisme is deels te verklaren uit de oprechte wens om het Russische volk van Stalin te bevrijden, deels ook uit de mythe van de vrijgevochten kozak. Na de oorlog werden de kozakken, plus de sympathiserende gezinnen (in totaal ongeveer 40.000 mensen) die voor het Rode Leger uit gevlucht waren, zonder pardon door de geallieerden aan Stalins troepen uitgeleverd. In 'moedertje Rusland' werden zij als landverraders beschouwd. Velen kregen de kogel, anderen verdwenen zonder vorm van proces in Siberische concentratiekampen. 'Je kon je als kozak tijdens de naoorlogse repressie maar beter zo gedeisd mogelijk houden', zegt Bogorodski. 'Hoe minder je opviel, des te groter je overlevingskansen waren.' Bogorodski is sterk begaan met de wederopbouw van de cultuur van zijn voorvaders. Hij is een van de initiatiefnemers van het kozakkencongres het eerste sinds de revolutie dat in juni in Moskou wred gehouden. Doel van de samenkomst was om alle over de Sovjet-Unie verspreid levende kozakken bijeen te brengen, hen bewust te maken van hun erfgoed en de afkalving daarvan tegen te gaan. Toch blijft het onduidelijk welke functie Bogorodski de kozakken in de huidige Sovjet-Unie ziet vervullen. Als vanouds zijn de meesten weer terechtgekomen in het leger. Maar de traditionele taak van de vroegere kozakkengemeenschappen, het financieren van de eigen manschappen uit vruchtgebruik van landerijen en veeteelt, is niet meer aan de orde sinds de paarden zijn vervangen door modern militair materieel. Bovendien is de rol van de gemeenschappen zelf door de opeenvolgende Sovjet-regeringen systematisch uitgehold. De Sovjet-kozak is een anachronisme. Zijn steppen zijn bebouwd, zijn steden en dorpen door allochtonen gevuld, en zijn bezittingen gecollectiviseerd. Van zijn cultuur rest niet meer dan een onschuldige folkloristische show, een vervaarlijke variant van de Hollandse klompendans.