Wereldprimeur werd brug naar nergens

TIEL, 11 aug. 'Waalbrug wereldprimeur', juicht de Tielse Courant op 25 april 1970. 'Hier kan het buitenland zich aan spiegelen.'

Voor 57 miljoen gulden wordt tussen Ochten en Echteld een betonnen brug over de Waal aangelegd. Een tolbrug, want anders komt de financiering niet rond.

Wie de brug twintig jaar later ziet liggen, 7,5 kilometer ten oosten van Tiel, vraagt zich af hoe zij daar ooit terecht is gekomen. 'Blunder van de eeuw', zegt men bij de provincie Gelderland, die elk jaar opnieuw een beetje lijdt als het miljoenentekort op de exploitatie moet worden aangevuld. 'De grootste planologische miskleun in het Nederlandse wegennet', roept de actiegroep Tol Taboe al jaren. 'Een brug van niets naar nergens.' In het begin van de jaren vijftig duiken de eerste pleidooien op voor een vaste oeververbinding over de Waal bij Tiel. Zware mist, storm en ongewoon drukke scheepvaart maken de veerdienst kwetsbaar. Bovendien telt de ontsluiting van het Land van Maas en Waal richting Tiel mee, niet alleen in het belang van de economische ontwikkeling, maar ook van de volksgezondheid. Immers ook bij ijsgang of hoge waterstand kan er plotseling een patient naar het ziekenhuis vervoerd moeten worden. 'Tiel snakt door stijgende verkeersintensiteit naar brug over Waal', meldt het Gelders Dagblad op 14 januari 1960. Toch is het niet de jamstad die de bruglobby aanvoert. Die eer komt toe aan W. W. J. Hol, directeur van het fruitverwerkend bedrijf Gelo in Beneden Leeuwen, wethouder van Wamel en lid van Provinciale Staten voor de KVP. Het ontbreken van een goede noord-zuidverbinding is volgens hem 'de grootste bottleneck' voor de ontwikkeling van het gebied. Als de Waalbarriere eenmaal is genomen, zo is de stellige verwachting, zal de rest van de weg - in zuidelijke richting met een brug over de Maas en in noordelijke richting met een brug over de Rijn - wel volgen en zal de regio zich verder ontplooien.

Veel moed putten Hol c.s. uit de Tweede Nota over de Ruimtelijke Ordening (1966). Daarin is een weg van Schiphol, via Amersfoort, Wijk bij Duurstede, Tiel, Oijen en Oss naar Eindhoven getekend. Als de initiatiefnemers dat zien, vinden ze een brug bij Tiel met vier rijstroken wel het minste. Niemand tilt er zwaar aan dat het, om de financiering rond te krijgen, een tolbrug moet worden. Dat is een kwestie van hooguit enkele jaren, denkt men, want dan is de grote doorgaande verbinding een feit, neemt het rijk de brug over en wordt ze tolvrij, net als vrijwel alle andere.

Onder zware politieke druk van de bruglobby onder aanvoering van Hol stelt de provincie zich eind augustus 1969, luttele dagen voor het verstrijken van de offerte, garant voor de aflossing van 44 miljoen gulden die de Stichting 'Waalbrug bij Tiel' leent voor de bouw van de ruim 1.400 meter lange brug. Alleen de enige PSP'er in de Gelderse Staten stemt tegen, omdat hij de aanleg een zaak van het Rijk acht. Bijna vijf jaar later, op 1 juni 1974, verricht commissaris van de koningin mr. W. J. Geertsema de feestelijke opening van de tot Prins Willem Alexanderbrug gedoopte overspanning. Maar rond de dorpspomp blijven ze de tolbrug gewoon Holbrug noemen.

De eerste tegenspoed dateert al van voor de opening. De beoogde doorgaande verbinding blijkt een illusie, de toegangswegen zijn twee keer duurder dan begroot en ook de brug zelf vergt 13 miljoen gulden extra. 'Een ongelukkige begrotingsfout', zegt de Gedeputeerde, die dit toeschrijft aan het feit dat men destijds 'opgejut werd door een pressure-group'.

'We staan met de rug tegen de muur', jammert de KVP-woordvoerder in de Gelderse Staten als hij ermee instemt de garantie op te trekken van 44 naar 57 miljoen.

Daarmee is de kous niet af. De devaluatie van schakel in het nationale wegennet tot lokale brug wordt al gauw voelbaar in de exploitatie. Het voorspelde aantal auto's dat de tolhuisjes passeert wordt nooit gehaald. Bij de bouw ligt de prognose voor 1990 tussen de 7.000 en 16.000 passerende auto's per etmaal. In werkelijkheid zijn het er momenteel ongeveer 3.400. De provincie heeft op de exploitatie inmiddels circa 40 miljoen gulden toegelegd.

Door de tegenvallende belangstelling heeft het er even naar uitgezien dat de brug tot in lengte van jaren tolbrug zou blijven. Maar die dreiging voor de gebruikers is door provinciale barmhartigheid afgewend. Met ingang van 1996 wordt de brug tolvrij. De bestuurskundige dr. H. J. Aquina, die het echec van de Tielse tolbrug onderzocht en erover publiceerde in 'Regeren in modderland', concludeerde dat 'het politieke gewicht van de heer Hol' de besluitvorming in het provinciaal bestuur sterk heeft beinvloed. Twee keer plaatst hij een beslissende interventie. De eerste keer is bij de Statenverkiezingen in maart 1966, waarbij hij door zijn partij op een onverkiesbare plaats op de kandidatenlijst is gezet. Een campagne levert 'de voorvechter voor het Rivierengebied' maar liefst elfduizend voorkeurstemmen op. Het garandeert prolongatie van zijn rol in de provinciale politiek.

Het tweede wapenfeit speelt zich anderhalf jaar later, kort na de Nacht van Schmelzer, af. Hol dreigt met de hele KVP-afdeling Wamel over te stappen naar de door KVP-dissidenten opgerichte PPR. De Gelderse KVP wordt er nerveus van. Uiteindelijk voert Hol zijn dreigement niet uit en besluit het provinciebestuur zich sterk te maken voor een brug bij Tiel. Een relatie tussen deze twee feiten heeft Aquina niet kunnen bewijzen, maar zij is volgens hem wel aannemelijk. Tegen de door Hol aangeblazen, zeer krachtige en deskundige bruglobby bleek het provinciaal bestuur niet opgewassen.

Hol zelf kan er niet mee zitten. Hij is verhuisd naar Nijmegen en ijvert daar als voorzitter van de stichting Bevordering Werkgelegenheid onder andere voor de aanleg van een tweede Waalbrug in de Karelstad. 'Er is wel gezegd: 'De Tielse brug was een hobby van meneer Hol'. Maar dat is flauwekul. Het was te doen om de sociaal-economische ontwikkeling van het Land van Maas en Waal. Daar wordt nu van de brug geprofiteerd, alleen de tol is nog een handicapje. Maar dat is tijdelijk. Dat offer wordt gebracht voor de toekomst, die er voor het Land van Maas en Waal goed uitziet. Zeker als de weg over de brug nog eens als snelweg wordt doorgetrokken naar de A-73 bij Nijmegen. Dan loopt de kortste route tussen Rotterdam en het Ruhrgebied via de Tielse brug en ik hoef u niet te vertellen wat dat kan betekenen.'

Met dezelfde propaganda van de goede bedoeling bezorgde hij Gelderland een financiele nachtmerrie.

Grootse plannen en wat ervan terecht kwam. In een serie artikelen komen enkele ooit spraakmakende initiatieven aan bod. Vandaag de vijfde aflevering, over de Waalbrug bij Tiel.

De brug over de Waal bij Tiel (Foto KLM Aerocarto)