RUSLAND

Na jaren van bijna onverminderde verveling is Moskou de meest intrigerende hoofdstad ter wereld geworden, 'schrijft de Amerikaanse Sovjetkenner Walter Laqueur in zijn nieuwe boek De Lange Weg naar Vrijheid. Rusland en de Glasnost. De veelgeroemde glasnost (openheid, in de openbaarheid brengen) heeft een lawine van interessante informatie over de Sovjetsamenleving en de Sovjetcultuur op gang gebracht. In dit boek heeft Laqueur deze onoverzichtelijke lawine samengepakt tot een handzaam overzicht, waarin hij zich concentreert op de nieuwe politieke stijl en de nieuwe mentaliteit die er de laatste jaren in de Sovjet-Unie zou zijn ontstaan.

Van alle boeken die er de laatste jaren over Gorbatsjovs 'nieuwe denken', perestroika en glasnost zijn geschreven, behoort Laqueurs boek zonder twijfel tot een van de betere. Laqueur geeft namelijk niet alleen een compleet thematisch overzicht van de positieve elementen van de glasnost, zoals de nieuwe maatschappelijke rol van kunstenaars en journalisten, de ontluikende democratie en de nieuwe buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie, maar ook van minder prettige zaken zoals de opkomst van allerlei nationalistische en rechts-conservatieve politieke bewegingen. Om deze nieuwe sociale ontwikkelingen te kunnen verklaren, grijpt Laqueur terug naar de negentiende-eeuwse tegenstelling tussen de Rusland verheerlijkende 'slavofielen' en de op de Europese cultuur geente zapadniki, oftewel 'westelijken'. De hedendaagse slavofielen zijn politiek onder andere georganiseerd in de controversiele groepering Pamjat (letterlijk 'Herinnering'), die sterk anti-joodse en anti-westerse denkbeelden koestert.

Hoewel Pamjat zich duidelijk afzet tegen de communistische partij en haar ideologie, bestaan er binnen deze club ook weer stalinistische tendensen; was Stalin immers niet de sterke man die moedertje Rusland van het fascisme heeft gered en het land internationaal aanzien heeft gegeven? Aan de andere kant staan de zapadniki, die zich zo snel mogelijk willen aansluiten bij de wereldeconomie en een rappe introductie van de parlementaire democratie voorstaan. Via deze historische parallellen met soortgelijke groeperingen van een eeuw geleden probeert Laqueur aan te geven 'hoeveel van het prerevolutionaire Rusland nog in de Sovjetunie van vandaag aanwezig is - denkbeelden, gevoelens en fundamentele standpunten. Laqueur lijkt te redeneren dat Rusland, met al zijn nationale, politieke en maatschappelijke problemen, in 1917 door Lenin en de zijnen in het vriesvak is gestopt en daar zo'n zeventig jaar later door Gorbatsjov weer is uitgehaald. Alle latente conflicten laaien na een ontdooiingsperiode van vijf jaar weer in alle hevigheid op. Laqueur waarschuwt daarom voor een mogelijke terugslag; de glasnost heeft volgens hem zijn hoogtepunt bereikt en zal in de jaren negentig niet veel vooruitgang kunnen boeken. Over de mogelijkheden de USSR om te vormen tot een ware democratie is Laqueur ook niet bijster enthousiast: 'Het idee dat de geschiedenis het verhaal is van de zich ontplooiende vrijheid heeft in Rusland geen wortel kunnen schieten. De democratie is gebaseerd op de bereidheid tot compromissen, op gezond verstand en verdraagzaamheid, waarmee de Russische geschiedenis echter niet rijk gezegend is.'

Ik vraag me overigens af of Laqueur hiermee in zijn historisch gewortelde pessimisme niet weer wat te ver gaat. Nog een laatste woord over de vertaling; De Lange Weg naar Vrijheid is redelijk uit het Engels vertaald, maar de transcriptie uit het Russisch heeft klaarblijkelijk problemen opgeleverd. Zo komen we bijvoorbeeld de Russische dichter en diplomaat Fjodor Tjoetsjev tegen in de spelling Toetsjev, Tjoetchev en Tjoetsjov; het woord gazeta ('krant') wordt in het boek foutief gespeld met dubbel-t; en Valentin Raspoetin's boek Afscheid van Matjora wordt abusievelijk 'Vaarwel Matyora' en 'Vaarwel aan Matryona' genoemd. Storende fouten, die echter niets afdoen aan het goede boek dat Laqueur heeft geschreven.