Nieuwe mediawetgeving stemt tevreden, stelt teleur enverzekert gage Gullit; Italie maakt einde aan 'Wilde Westen'

ROME, 11 aug. Na veertien jaar, 85 zittingen van Kamer en Senaat, ruim 1500 stemmingen en een op het nippertje voorkomen politieke crisis heeft Italie een wet gekregen die de commerciele televisie regelt. Een van de bij-effecten daarvan is dat Gullit, Rijkaard en Van Basten zich geen zorgen hoeven te maken over de uitbetaling van hun miljoenen.

Silvio Berlusconi, de voorzitter van Milan en eigenaar van de drie grootste commerciele zenders, zag vier weken intensief lobbyen in Rome beloond met een wet die zijn dominerende positie bevestigt. Hij moet een aantal veren laten, maar in welk ander land mag een man of groep de drie grootste landelijke commerciele tv-zenders bezitten? Ook de staatszenders van de RAI kunnen tevreden zijn. Na een jarenlange strijd lijken de RAI en Berlusconi de afgelopen maanden een wapenstilstand te hebben gesloten. De nieuwe wet, aanvankelijk gepresenteerd als een verdediging van de pluriformiteit in de ether, bevestigt het bestaande duopolie tussen de drie RAI-zenders en de drie netten van Berlusconi.

De groep van ontevredenen is groot, maar minder machtig. Zij omvat krantenuitgevers die vinden dat de tv teveel reclame mag maken, regisseurs die protesteren dat hun films nog steeds voor reclame mogen worden onderbroken, eigenaars van lokale tv-zenders die vrezen dat zij worden weggedrukt, en de linkervleugel van de christen-democratische partij, die met de communistische oppositie de wet beschouwt als een knieval voor Berlusconi en voor zijn belangrijkste politieke beschermheer, de socialistische leider Bettino Craxi. 'Het is het einde van het Wilde Westen' in medialand, zo roepen de voorstanders van de nieuwe wet. Ook Berlusconi's Fininvest-holding concludeerde maandag met instemming dat 'het tijdperk van de onzekerheid en de tijdelijkheid is afgesloten. Eindelijk komen we in een geregeld institutioneel systeem'. Sinds het Constitutionele hof in 1976 de weg vrijmaakte voor commerciele tv heeft juist Berlusconi zo sterk kunnen groeien en andere commerciele zenders kunnen wegdrukken door het ontbreken van regels.

In 1984 vaardigde de regering-Craxi een decreet uit dat het Berlusconi toestond om nationaal uit te zenden, ondanks een aantal juridische vraagtekens daarbij. Het decreet was als voorlopig bedoeld en omdat het Constitutionele Hof het deze maand dreigde ongeldig te verklaren, heeft de regering-Andreotti de nieuwe tv-wet door het parlement gejaagd. Door herhaaldelijk de vertrouwenskwestie te stellen werden de fracties gedwongen tot stemdiscipline, en de senatoren werden afgelopen weekeinde voor een ongebruikelijke zondagse sessie opgetrommeld om de wet voor het zomerreces goedgekeurd te krijgen. De nieuwe wet is de eerste serieuze poging regels te stellen voor de commerciele zenders en verandert tegelijkertijd een aantal algemene voorwaarden. Hij stelt grenzen aan de macht van een groep en geeft een aantal regels voor films en reclame op tv. Een conflict over de reclameregels heeft bijna tot de val van het kabinet-Andreotti geleid, toen vijf ministers van de linkervleugel van zijn christen-democratische partij uit protest opstapten. Zij waren het er al niet mee eens dat films op tv, in tegenstelling tot wat de Senaat had bepaald, mogen worden onderbroken voor reclame.

Naast de traditionele pauze voor reclame mag er in de eerste helft en in de tweede helft een blokje reclame komen, met een extra blokje als de film langer duurt dan 110 minuten. De dissidente ministers hadden onoverkomelijke bezwaren tegen het feit dat deze bepaling pas op 1 januari ingaat, terwijl de EG 3 oktober 1991 had voorgesteld als datum om de reclameregels te verscherpen. Het uitstel is een concessie aan Berlusconi, die had gezegd dat hij honderden films op de plank had liggen die waren gekocht in de veronderstelling dat ze, zoals nu, naar willekeur mogen worden onderbroken voor reclame. De ministers werden opgevolgd, de linkse christen-democratische parlementariers gaven de regering hun vertrouwen en de wet en de regering waren gered. Als doekje voor het bloeden is reclame verboden in tekenfilms voor kinderen en kan aan bepaalde films zo'n grote artistieke waarde worden toegekend dat er geen spots in mogen. Voor films boven de achttien helpt dat niet, want die worden voortaan geweerd van het scherm. Films die zijn goedgekeurd voor veertien jaar en ouder mogen alleen tussen 22.30 uur en 7.00 uur worden uitgezonden. Vooraanstaande regisseurs als Fellini, de gebroeders Taviani, Ettore Scola en Franco Zeffirelli, die campagne hadden gevoerd tegen reclame in films, hebben dan ook teleurgesteld gereageerd. De dag dat de wet is goedgekeurd 'is de dag van onze veroordeling en van onze nederlaag', schreef Zeffirelli deze week in de krant la Repubblica.

De regisseurs hebben gemengde verwachtingen over het voorschrift dat veertig procent van de uitgezonden fiction produkties uit Europa moet komen, als de zender langer dan drie jaar bestaat zelfs vijftig procent. De helft hiervan moet uit Italie komen en een vijfde mag niet ouder zijn dan vijf jaar. Het lijkt mooi, zeggen regisseurs en acteurs in koor, maar veel Italiaanse produkties worden buiten Italie gerealiseerd en/of met buitenlandse acteurs en regisseurs. Italie is nu het land met de meeste tv-reclame. Het ziet ernaar uit dat daarin weinig verandering komt, want de nieuwe limieten voor de hoeveelheid reclame worden algemeen als ruim beoordeeld. Landelijke commerciele zenders mogen niet meer dan achttien procent per uur reclame maken, met een maximum van vijftien procent per dag. Voor de RAI, die ook de inkomsten uit de kijk- en luistergelden heeft, zijn deze limieten twaalf procent per uur en vier procent per week. De krante-uitgevers vrezen dat de tv hierdoor nog meer reclame van hen zal wegzuigen. In 1989 ging al ruim driekwart van de nieuwe investeringen in de reclame naar de tv. De wet 'is de ernstigste aanslag op de persvrijheid die er ooit in de geschiedenis van onze democratie is uitgevoerd, 'zei uitgever Edilio Rusconi. Giovanni Giovannini, de voorzitter van zijn brancheorganisatie, zei het wat minder fel, maar ook hij vond de reclamelimieten 'een geschenk aan de commerciele televisie'.

De uitgevers maken zich ook zorgen over de anti-trustbepalingen. Op het eerste gezicht werken die in het nadeel van Berlusconi. Deze moet de Milanese krant Il Giornale verkopen omdat wie drie nationale zenders heeft, geen krant mag hebben. Maar over weekbladen zegt de wet niets, en verwacht wordt dat Berlusconi zich op deze markt sterk zal willen uitbreiden. Om alle kritiek te dempen heeft Berlusconi in het Fininvest-communique gezegd dat hij 'een erg hoge prijs moet betalen'.

Tegenover de legalisering van zijn drie zenders en het recht op rechtstreeks nieuws- en sportuitzendingen staan een aantal nadelen. De belangrijkste daarvan is dat hij geen reclame meer mag werven voor drie kleinere commerciele zenders. Dit wordt becijferd op een verlies van 121 miljard lire, bijna 190 miljoen gulden. Daarnaast is er minder ruimte voor spots: Fininvest zegt nu dat dagelijkse zestien procent van haar zendtijd naar reclame gaat. Omdat sponsoring van tv-programma's voortaan ook als reclame geldt en wordt gerekend als twee procent van het programma, betekent de nieuwe norm van vijftien procent bij handhaving van de sponsors volgens Fininvest in feite een daling naar dertien procent. Het lijkt alsof de nieuwe wet bedoeld is om ons af te remmen, schreef Berlusconi in het Fininvest-communique. Dat valt wel mee. Volgens de nieuwe anti-monopolie regels mag niemand meer dan twintig procent van de totale inkomsten uit de massamedia controleren. Hierbij worden de verkopen in de kiosken en de videowinkels, de reclame, de bioscoopincasso's en de kijk- en luistergelden bij elkaar opgeteld. Voor vorig jaar betekende dat een plafond van 3800 miljard lire, bijna zes miljard gulden. Het economische weekblad Il Mondo rekende deze week voor dat Berlusconi, die nu kan profiteren van een stabiele marktsituatie, nog met zo'n zeventig procent kan groeien.