Boekwinkelen in KAIRO

Het verhaal gaat dat de moslimse veroveraar van Egypte, Amr Ibn el-As, aan kalief Omar in Medina vroeg wat er met de bibliotheek van Alexandrie moest gebeuren. 'Gooi maar weg', zou de kalief hebben gezegd. 'Als die bibliotheek de koran bevestigt, hebben we haar niet nodig, en als het de koran tegenspreekt nog veel minder.'

Het verhaal is vrijwel zeker niet historisch, maar het past wel bij de kalief. Die had het niet zo op boeken. Volgens Arabische kroniekschrijvers sloeg hij boos een van zijn klerken om de oren met het Griekse boek dat deze aan het lezen was. 'Er staat geschreven: Wij hebben een Arabische koran tot u neergezonden, 'riep Omar al tuchtigend, en verwees het Griekse geschrift naar de vuilnisbak. Enkele vrome sjeiks van de islamitische universiteit van al-Azhar beriepen zich vorig jaar op Omars voorbeeld. Zij zetten allerlei vraagtekens achter de Egyptische regeringsplannen om de bibliotheek van Alexandrie nieuw leven in te blazen. Wat voor boeken kwamen daar en wie ging toezicht houden op het aanschaffingsbeleid? Het was niet de eerste keer dat schriftgeleerden van al-Azhar op het gevaar van boeken wezen. Toen in het begin van de vorige eeuw de Turkse onderkoning Mohammed Ali definitief de boekdrukkunst in Egypte invoerde, hadden zij ook al hun bedenkingen. Lezen was te gevaarlijk om aan het profane vulgus over te laten, hielden zij de onderkoning voor. Het kan twijfels zaaien in de harten der gelovigen. Eigenlijk moet het lezen overgelaten worden aan in de islam doorknede lieden, zoals de schriftgeleerden van al-Azhar zelf.

Sindsdien is er in Egypte het een en ander veranderd, maar lezen is altijd een beetje verdacht gebleven. Het zich terugtrekken in een hoekje met een boekje is in Egypte geen bon ton. Men vindt het vreemd, om niet te zeggen asociaal. 'Verveel je je soms?, 'plachten mijn Egyptische kennissen te zeggen als ik een boek ter hand nam. 'Waarom heb je alweer een boek gekocht. Je hebt toch al boeken?' Boekwinkels zijn in Kairo daarom niet dik gezaaid. De meeste zijn uitgebreide kantoorboekhandels met een leeshoekje. In de provincie zijn boeken helemaal uitzonderlijk. In een universiteitsstad als Assioet, met ruim driehonderdduizend inwoners, moet men danig zoeken om een goede boekhandel te vinden. In het toeristische centrum Luxor is het nog erger; daar doet men het met een paar kiosken. Het aanbod is navenant: wat uit het Engels vertaalde prulromans, een paar religieuze naslagwerken en een stoffig stapeltje van Nobelprijswinnaar Nagib Mahfoez, die in Egypte als een gewaagd schrijver geldt en daarom wat achteraf ligt. Boekenpaleizen zoals Westerse steden die kennen, zijn in Egypte onbekend. Wat Engelse en Franse boeken betreft, is er in Kairo een redelijke keuze. Het Arabische boek leidt echter een kommervol bestaan. Een boek waarvan vijfduizend exemplaren worden verkocht, geldt als een bestseller, en dat in een taalgebied van honderdvijftig miljoen mensen.

Er is in heel Kairo maar een behoorlijke Arabische boekwinkel te vinden. Dat is Madbouli, op het Talaat Harbplein. Madbouli is in alle opzichten uniek. Zo beweren Kairo's intellectuelen dat Madbouli zelf nauwelijks kan lezen of schrijven. Dat heeft Madbouli met de meerderheid van de Egyptenaren gemeen, voor een boekverkoper mag het echter als een bijzonderheid gelden. Rekenen kan Madbouli in ieder geval als de beste en ook aan politiek inzicht ontbreekt het hem niet. Wie een tijdje uit Egypte is weggeweest en wil weten hoe de wind waait, heeft aan een snelle blik op Madbouli's etalages voldoende. In Nassers tijd waren die een uitstalkast voor Nassers Arabisch nationaal-socialisme. Veel bloederige davidsterren op de kaftjes, een ruime sortering geniepig kijkende Uncle Sams en een aparte hoek over de terroristische gruwelen van de Moslimbroederschap. In Sadats tijd veranderde dat. De terreur van de Moslimbroeders maakte plaats voor de gruwelen in Nassers concentratiekampen. De glimlachende dames op de tijdschriftomslagen buiten op de stoep ruimden het veld voor vroom uitziende moslimprekers. De afdeling sociale wetenschap achterin de boekhandel kromp in ten gunste van een nieuwe afdeling 'modern bedrijfsmanagement'. Onoverzichtelijk en stoffig bleef het wel: Madbouli is nog steeds geen winkel om snel een boek uit de kast te halen.

Onder Mubarak is de sfeer wat evenwichtiger. De vrome prekers zijn gebleven, maar ook de zonnige filmdames mogen nog steeds. Naast de bittere verhalen over Nasser en Sadat kan men ook allerlei lofprijzingen op beide staatslieden kopen. Er zijn tientallen memoires en autobiografieen te koop van Egyptenaren die belangrijke functies in die tijd bekleedden. Het is in Kairo zelfs mode zijn herinneringen op schrift te stellen en bij Madbouli kan men dat allemaal vinden.

Dat is geen wonder, want Madbouli geeft ze zelf uit. Het is vaak de enige boekhandel waar je zo'n boek kunt krijgen. Dat maakt in tijden van politieke spanning het winkelen bij Madbouli tot een opwindende ervaring. Fluisterende klanten kijken verscholen om zich heen alvorens te vragen of een bepaald boek nog voorhanden is. Winkelbedienden kruipen ladders op en af en verdwijnen naar achteren om stapeltjes boeken in het magazijn op te bergen, in afwachting van betere tijden.

Hoewel het bij Madbouli nooit stampvol is, doet hij goede zaken. Dat komt door de eigenaardige manier waarop tegenwoordig in Egypte de censuur werkt. Zo pleegt de regering van tijd tot tijd de hele oplage van een boek dat haar niet (meer) bevalt, op te kopen. In de nadagen van Sadat verschenen er een paar felle schotschriften tegen de Saoedische koninklijke familie, waarmee de president toen in onmin leefde. Die zijn nu onvindbaar geworden. De relaties tussen Egypte en Saoedi-Arabie zijn namelijk weer goed en de boeken zijn door de Egyptische staat opgekocht. Madbouli heeft ook allerlei felle anti-Libische en anti-Syrische geschriften van de planken gehaald. Zij passen niet meer in het huidige tijdsgewricht en de regering betaalt er goed voor.

Niet alleen de regering betaalt, ook prive-instanties weten van wanten. Het komt geregeld voor dat de Moslimbroederschap boeken opkoopt die haar onwelgevallig zijn. Een Egyptische journalist, die een fraai boek had geschreven over het zwendelschandaal bij de islamitische investeringsmaatschappijen, ontdekte tot zijn verbazing dat Madbouli de dag dat het boek uitkwam geen enkel exemplaar meer in voorraad had. Twee keurige heren hadden 's morgens bij het opengaan van de winkel de hele oplage in een vrachtauto geladen en waren na betaling weggereden, met onbekende bestemming. Ook een geplande tweede druk hadden zij al opgekocht. Dat is nog eens boeken verkopen!