Moskou heeft begrip voor militaire actie tegen Saddam Hussein

MOSKOU, 9 aug. 'De Sovjet-Unie verwerpt militair ingrijpen in Irak omdat we dat zien als de laatste resonantie van de koude oorlog. Wij hebben immers ook de Amerikaanse inval in Panama en Grenada veroordeeld. Maar als Irak een Arabisch land binnenvalt en dat land de Amerikanen te hulp roept zal Moskou zo'n stap niet veroordelen'.

Zo interpreteert Vladimir Isajev, Midden-Oostenspecialist van het Instituut voor Orientalistiek van de Academie van Wetenschappen, de voorzichtige houding van Moskou ten aanzien van de Iraakse crisis. In de Sovjet-pers klinkt de waarschuwing door dat de hele Arabische wereld zich weleens tegen Amerika zou kunnen keren wanneer Amerika politieagent gaat spelen in het Midden-Oosten. 'Het verbond tussen de Sovjet-Unie en de VS is nog jong en broos en er moet omzichtig mee worden omgesprongen', aldus Isajev.

De beslissing van de Sovjet-Unie om de Iraakse annexatie van Koeweit te veroordelen en de wereldwijde economische sancties tegen Irak te steunen noemt Isajev een doorbraak. 'Voor het eerst in de Sovjet-geschiedenis hebben we in de hele wereld geldende waarden laten prevaleren boven onze egoistische politieke belangen. Tot op heden plachten we op wandaden van onze 'vrienden' niet of nauwelijks te reageren. Zie de acties van Libie in Oeganda, de aanval van Irak op Iran. Nooit zijn die acties veroordeeld. Voor het eerst heeft onze minister van buitenlandse zaken het nu duidelijk gezegd: we hebben in de figuur van Saddam Hussein een monster gecreeerd'.

De wat wijfelende Sovjet-houding verklaart Isajev uit 'onervarenheid'. De Sovjet-Unie heeft de Arabische wereld altijd onvoorwaardelijk gesteund, kritiek gold slechts Israel, en de nieuwe situatie doet wat onwennig aan. 'Het is bij ons not done op de Arabieren te schelden.' Isajev heeft dat zelf deze week gemerkt: de meest kritische passages van zijn artikel over de crisis werden geschrapt door de redactie van het weekblad Novoje Vremja, dat nauw gelieerd is aan het ministerie van buitenlandse zaken. 'Het ligt voor de hand dat we onze economische, militaire en politieke verhoudingen met de Arabische wereld niet willen bederven.' Isajev was zelf in 1982 voor het laatst in Irak. Hij komt dat land en Libie niet meer in wegens zijn onorthodoxe opinies die hij naar eigen zeggen nooit onder stoelen of banken heeft gestoken. Het Instituut voor Orientalistiek van de Academie van Wetenschappen, dat al in 1818 is opgericht, heeft altijd een goede naam gehad en tijdens de Stalintijd zijn heel wat goede Midden-Oosten- en Aziespecialisten uit de weg geruimd. Voor Gorbatsjov aan de macht kwam legde de regering de aanbevelingen van het instituut dat zich bijvoorbeeld altijd tegen de inmenging in Afghanistan heeft uitgesproken naast zich neer. Sinds Sjevardnadze minister van buitenlandse zaken is geworden is hierin verandering gekomen.

De verhouding tussen Irak en de Sovjet-Unie is geregeld in het vriendschapsverdrag van 1975, waarin de Sovjet-Unie Irak militaire hulp garandeert. Sindsdien komt ongeveer de helft van de wapens voor het Iraakse leger uit de Sovjet-Unie. Het is volgens Isajev voor Irak heel onaangenaam dat de Sovjet-Unie de wapenleveranties heeft stopgezet, maar ook voor de Sovjet-Unie komt de klap hard aan. 'In de eerste plaats wonen er ongeveer tienduizend Sovjet-burgers in Irak, die plotseling tot potentiele gijzelaars zijn geworden. In de tweede plaats is onze economische situatie zo slecht dat elke dollar van levensbelang is.'

Wat verliest de Sovjet-Unie door de economische sancties? Voor Sovjet-geleerden is het nog steeds moeilijk aan cijfers over wapenexport te komen, maar Isajev en zijn collega's hebben met behulp van CIA-cijfers en eigen berekeningen vastgesteld dat in 1987 voor 6 miljard dollar aan wapentuig aan de Arabische wereld is geleverd en in 1988 voor 3,5 miljard dollar. De daling valt te verklaren uit het aflopen van de Iraans-Iraakse oorlog. 25 a 28 procent van dat wapentuig ging volgens Isajevs schattingen naar Irak, daarna kwamen Syrie en Libie. Irak heeft een schuld van meer dan vijf miljard dollar aan de Sovjet-Unie en door de economische sancties komt de aflossing van die schuld in gevaar. 'Irak komt voor ons als handelspartner op de derde a vierde plaats. Ongeveer 37 procent van onze handel met de Arabische wereld betreft Irak.' Heel pijnlijk voor de Sovjet-Unie, zegt Isajev, is verder dat aan de tussenhandel in olie een einde is gekomen. 'De Sovjet-Unie koopt zeer voordelig olie in in Irak, die we rechtstreeks uit Irak naar klanten als Cuba en Bulgarije brengen. Wij verkopen dit als Sovjet-olie, maar in feite is het olie die wij zelf in het buitenland kopen. Daarnaast zijn er nog minder belangrijke produkten als sigaretten, katoen, dadels. Dat lijkt misschien futiel, maar voor ons is elke leverantie er op dit moment een.' De in het Westen opgang doende versie dat de crisis voor de Sovjet-Unie voordelig is omdat de olieprijzen stijgen wijst Isajev van de hand. 'In de eerste plaats is onze olie-export dit jaar aanzienlijk teruggelopen in verband met de catastrofale situatie op het platteland. Door het benzinetekort zijn we gedwongen een deel van de export zelf te houden. In de tweede plaats verkopen wij nauwelijks olie op de vrije wereldmarkt. Van de honderd miljoen ton olie die we jaarlijks exporteren gaat 89 miljoen ton naar Oost-Europa. De rest wordt voornamelijk op contractbasis verkocht, waarbij de prijzen tevoren zijn vastgelegd.'

Isajev is ervan overtuigd dat Saddam Hussein een gecoordineerde reactie van de hele wereld niet heeft verwacht. De gevolgen van de economische boycot zullen al over een maand voelbaar worden. Isajev acht een noodsprong van Hussein richting Israel niet uitgesloten. 'Als Irak probeert de aandacht naar Israel te verleggen door een militaire actie is nog volstrekt onduidelijk hoe de verdeelde Arabische wereld zal reageren. Dat kan Hussein plotseling weer veel krediet opleveren. Overigens heeft Hussein met zijn militaire actie ongewild de toenadering tussen de Sovjet-Unie en Israel bevorderd. Men begint hier nu het Israelische leger te zien als de enige macht die in staat is Irak in zijn waanzin tegen te houden.'