De kans op een tegenstander die zich niet laat afschrikken

Na veertig jaar vreedzame en trouwe dienst, wordt de NAVO plotseling geconfronteerd met een militaire crisis in haar achtertuin. En wel een crisis van een orde waarop in vrijwel geen enkel scenario is gerekend. Het NAVO-bondgenootschap kan betrokken raken bij een oorlog in het Midden-Oosten.

Nadat de militaire plannenmakers zich veertig jaar lang hebben blindgestaard op een massale aanval door de landen van het Warschaupact, is dit een onverwachte wending in de militaire dreiging. De Flexible Response-strategie bood het NAVO-bondgenootschap sinds 1967 bescherming tegen agressie van het Warschaupact. Bescherming, gebaseerd op afschrikking van geweld door dreiging met nucleaire vergelding.

Aan de andere kant moest een forse conventionele strijdmacht in staat zijn om conflicten op een lager niveau te beheersen, zodat er niet in een te vroeg stadium nucleaire wapens hoefden te worden ingezet. Om die reden werd een omvangrijke militaire infrastructuur aangelegd in wat men de 'Centrale Sector' is gaan noemen: de Bondsrepubliek. Scenario's voorzagen in een gewapend conflict dat zou worden uitgevochten op Duits en Pools grondgebied. Daarnaast werd er rekening gehouden met confrontaties op de noordelijke zeeen en in Scandinavie.

In de NAVO-plannen bestond wel aandacht voor de zuidflank van het NAVO-verdragsgebied. Maar de grootste problemen die men hier verwachtte zouden zich waarschijnlijk voltrekken in familieverband: een gewapend conflict tussen Griekenland en Turkije. Discussies over een militaire confrontatie met de Sovjet-Unie in het Middellandse-Zeegebied draaiden meestal om de betrouwbaarheid van de cooperatie tussen Griekenland en Turkije, en een eventuele aanval van Sovjet-troepen aan de Turks-Russische grens.

Zuidwaarts

Wat er in kort tijdsbestek is gebeurd baart zorgen; het zwaartepunt van de militaire dreiging voor de NAVO is verschoven naar het Middellandse Zee-gebied. De 'Centrale Sector' van de NAVO is als het ware gezakt naar de 'zuidflank'. Een langdurig militair conflict in deze regio zal een geheel ander karakter kennen dan een continentaal conflict in de 'Centrale Sector'. Een nieuw spanningsgebied zal worden gevormd door met name het Middellandse Zee-gebied en verder zuidwaarts. Turkije zal als scharnierpunt optreden tussen het NAVO-verdragsgebied en het territoir waarin een nieuwe dreiging is ontstaan.

Een gewapend conflict waarbij de NAVO als bondgenootschap wordt betrokken is niet uit te sluiten. In het Midden-Oosten liggen vitale belangen van alle NAVO-lidstaten. Bovendien is het denkbaar dat Turkije als gevolg van de oplopende spanningen rond de pijpleidingen, slaags raakt met buurland Irak. Een aanval op een lidstaat wordt beschouwd als een aanval op alle.

De vraag die zich dan voordoet is de volgende. Is de NAVO voorbereid op een langdurig conflict met landen in het Midden-Oosten? Daarbij in acht genomen dat die landen een geheel andere manier van oorlogvoeren kennen dan die waarop de NAVO zich heeft voorbereid. Kan de NAVO genoeg gevechtskracht opbrengen in een gebied waar de infrastructuur beduidend minder is? Illustratief daarvoor zijn de problemen die de Amerikanen nu ondervinden bij het zoeken naar bases op het Arabisch schiereiland. De enige ervaring die enkele NAVO-lidstaten hebben (maar niet opgedaan in NAVO-verband) zijn maritieme operaties in de Golf. Deze zogenaamde 'out of area'-problematiek is dan ook voornamelijk besproken in maritiem-militaire kringen.

Voor een militair treffen in Europa bestaan reeds lang tot in details uitgewerkte plannen. Het aanvoeren van (Amerikaanse) versterkingen wordt herhaaldelijk geoefend (Reforger). Maar het massaal verplaatsen van troepen en materieel van de 'Centrale Sector' uit naar de zuidflank is nooit tot in details uitgewerkt, gewoonweg omdat men met de huidige situatie geen rekening heeft gehouden. Neem daarbij het gebrek aan infrastructuur (vliegvelden, commandoposten, havens en legerplaatsen) dan kan men vraagtekens zetten bij de capaciteiten van de NAVO om in dit gebied een langdurig conventioneel conflict het hoofd te bieden.

Chemische wapens

Welke mogelijkheden biedt de nucleaire capaciteit van de NAVO in verband met deze nieuwe dreiging? Zoals bekend is de drempel voor de inzet van nucleaire wapens zeer hoog. Dit geldt zowel voor de NAVO-lidstaten als voor de staten van het Warschaupact. Het is onduidelijk of er landen zijn in het Midden-Oosten, die beschikken over nucleaire wapens. Echter, chemische wapens zijn er wel en die zijn ook gebruikt.

De gevolgen van een aanval met chemische wapens mogen niet worden onderschat. Verschillende landen in het Midden-Oosten beschikken over lange-afstandsraketten die kunnen worden gecombineerd met chemische wapens. Daardoor ontstaat de mogelijkheid dat geweld en vernietiging niet beperkt blijft tot een 'front', maar dat ook (burger-)doelen ver weg kunnen worden vernietigd.

De NAVO moet zeker in staat worden geacht een chemische of nucleaire aanval uit dit gebied te vergelden met nucleaire wapens. Maar daar gaat het niet om, want in dat geval is het reeds te laat. Waar het om gaat is de afschrikking die van deze wapens uitgaat, waardoor een conflict wordt voorkomen. De afschrikking heeft gewerkt tegen een tegenstander (de Sovjet-Unie), die zelf een hoge drempel kende voor de inzet van nucleaire wapens.

Kan men van een rucksichtslose tegenstander, die heeft laten blijken zich niet te storen aan afspraken, die burgers gijzelt als tactiek in een militair conflict, die chemische wapens heeft gebruikt en gesteund wordt door een gemotiveerde bevolking, verwachten dat hij zich laat afschrikken door nucleaire wapens van een bondgenootschap, dat een groot taboe kent op de inzet van diezelfde nucleaire wapens? Het wordt tijd dat er op grote schaal wordt nagedacht over de vraag waartegen en hoe we ons dienen te beschermen.