Durf en discipline

EEN OVERREACTIE volgens sommigen, een verklaarbare aanpassing van de markten aan de risico's die zich alom voordoen, menen anderen. De olieprijzen en in hun gevolg de noteringen van andere energiebronnen stijgen, aandelen, obligaties, dollar en yen gaan door de knieen. Somber zijn de voorspellers, inflatie en recessie doemen op. De expert die ooit zei 'wat omhoog gaat, gaat ook weer omlaag' en vice versa kreeg de afgelopen dagen gelijk, maar biedt de verliezers nauwelijks troost. Om te beginnen de olie: een markt waar de afnemers het voor het zeggen hadden, heeft zich in enkele weken tijd getransformeerd tot een markt waar de leveranciers de wet voorschrijven. Gevolg: een prijsstijging van 75 procent. De opperwetgever is ene Saddam Hussein. Zijn dreigementen brachten de olieproducerende landen, verenigd in OPEC, ertoe hun kartel nieuw leven in te blazen en hun prijzen te verhogen. De Iraakse verovering van Koeweit leidt thans tot een tegenactie van de rest van de wereld, onder meer in de vorm van een boycot van olieleveranties uit beide landen. Het embargo is een tweesnijdend zwaard: de oliehandel heeft er aanleiding in gezien de prijzen met het oog op te verwachten tekorten verder op te drijven.

EEN VAN DE redenen is dat de afnemers zich opnieuw hebben overgegeven aan gemakzucht en gulzigheid. Evenals in beide zogenoemde oliecrises van de jaren zeventig ('73 en '79) is er sprake van een vergrote afhankelijkheid van ingevoerde olie. Alleen al in de Verenigde Staten liep de netto-invoer (invoer minus uitvoer) van olie op van 27 procent van de totale olieconsumptie in 1985 tot 41 procent vorig jaar. De Amerikaanse olie-import uit Arabische landen steeg in 1989 tot het hoogste niveau sinds 1980. De lage prijs had de binnenlandse exploratie belangrijk minder rendabel gemaakt, een verschijnsel dat zich ook in Europa manifesteerde.

De Arabieren konden dank zij de groeiende oliebehoefte van de industrielanden de oktoberoorlog met Israel van 1973 aangrijpen om door middel van een olie-embargo tegen de VS en tegen Nederland en via een algemene prijsverhoging de bondgenoten van hun erfvijand en het rijke Westen in toto een lesje te leren. Saddam Hussein heeft de snel stijgende vraag naar OPEC-olie van de afgelopen jaren benut voor wat in feite een overval op de wereldmarkt voor olie is. De Arabieren kennen de zwakke stee in de positie van het Westen, de noodzaak de economische groei veilig te stellen groei waarop tenslotte het gehele sociaal-economische en politieke bouwwerk van de Westerse wereld rust. HET BOUWWERK wankelt niet, maar er moet wel ingrijpend herstelwerk worden verricht en er wordt ook behoorlijk uitgebreid. De economische wijsheid van de jaren tachtig onder de noemer belastingverlaging-betaalt-zichzelf werd tijdens de verkiezingscampagne van 1980 door de tegenwoordige Amerikaanse president nog betiteld als 'voodoo economics'. Maar dat verwijt verdween naar de achtergrond met het aanvankelijk aanzienlijke succes van 'het nieuwe economische denken' in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Op het altaar van de nieuwe vrijheid werd intussen ook de energiepolitiek geofferd die in de jaren zeventig was ontwikkeld om de afhankelijkheid van het vrije Westen te limiteren.

Het geeft te denken dat de wrangste vruchten moeten worden gegeten in de landen waar de economische revolutie het verst werd doorgevoerd, in het land van Reagan/Bush en dat van Thatcher. Financieringstekort, inflatie, verder statusverlies van dollar en pond, verloedering in de sector van de openbare diensten en collectieve voorzieningen, recessie en in de VS de spaarbankencrisis zijn de tekenen aan de wand. Anders dan de gangbare ideologie van het afgelopen decennium voorschreef kan een sturende overheid bij de te verrichten reparaties niet worden gemist. Bedwelmende ideologie moet niet uitsluitend in Oost-Europa plaatsmaken voor helder pragmatisme.

Verbouwing hier, uitbreiding daar. Het Europese Huis dat in de industriewijk van de wereld moet verrijzen vereist een investering waarvan inmiddels bekend is dat zij boven de niet geringe ramingen zal uitstijgen. Het vrije ondernemen dat een grote rol is toegedacht, ontbreekt het vooralsnog aan enig enthousiasme om de risico's te nemen die liggen opgestapeld. De verleiding zal ergens anders vandaan moeten komen dan van de markt dus van de geduldige belastingbetaler in de westelijke vleugel met wiens hulp de garanties zullen worden verstrekt voor de nodige kredietverlening.

ZOALS IN de jaren zeventig is er meer aan de hand dan een verhoogde olieprijs. Toen stonden we aan de vooravond van een technologische en sociale doorbraak zonder precedent, een doorbraak die ondanks het hoge tempo en de zware schokken waarmee zij zich voltrok, nog lang niet is uitgewerkt. Er zijn in de geindustrialiseerde wereld grote onevenwichtigheden ontstaan tussen de nieuwkomer Japan en de gevestigde macht Amerika, Europa meldt zich onder Duitse leiding aan voor een rol van betekenis, de uitgeputte voormalige communistische wereld staat voor de keuze tussen een bovenmenselijke inspanning en ondergang in anarchie. Lotsverbondenheid dwingt de rijke landen tot offers om dat laatste te helpen voorkomen.

In dit krachtenveld is Saddam Hussein opgedoken. Nog niet zo lang geleden werd hem het hof gemaakt als de Arabische Joris die de draak van het fundamentalisme bevocht, maar inmiddels wordt hij omschreven als een nieuwe Adolf Hitler. De maatregelen tegen Saddam Hussein genomen zijn terecht. De eensgezindheid die eraan ten grondslag ligt, stemt tot tevredenheid. Maar deze mag de rijke vrije wereld er niet van weerhouden nog eens bij zichzelf te rade te gaan.

IS ER IN DE afgelopen tien jaar niet te veel ruimte gelaten aan het zogenoemde vrije spel der krachten? De energievoorziening blijft, zo blijkt, de achilleshiel van de wereldeconomie. Maar er zijn meer zwakke plekken in het bestel die provocerend kunnen zijn voor kwaadwilligen. Er is alle reden voor bezinning op en overleg over de overspannen toestand waarin de internationale economische relaties zich bevinden en over de vele oorzaken daarvan. De Groep van Zeven is daartoe het geeigendeforum. Opdat onder de politieke eenheid die de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties wist te bereiken een economisch fundament kan worden gelegd. Durf en discipline vormen het benodigde bouwmateriaal.