DE VERLICHTE MANAGER; Nederlandse ondernemer op zoek naarzichzelf

Geruisloos hebben congressen over spiritualiteit en business de seminars over 'strategische planning' of 'Europa 92' verdrongen. Waar komt die belangstelling voor het spirituele vandaan? Biedt mediteren de gestresste manager soms meer soelaas dan een warm bad, schieten winstcijfers er door omhoog, of leidt het tot een daling van het ziekteverzuim? En zou Philips er met Zen beter aan toe zijn geweest? No nonsense is over. In het bedrijfsleven en de wetenschap is de interesse voor de geest opgeleefd. De reeks congressen over filosofie, spiritualiteit en business getuigt ervan. De jaren negentig worden, zo lijkt het, het decennium van het verlichte leiderschap, van de intuitie en de nadruk op de mens.

Twintig jaar geleden trokken popsterren en hippies de spirituele kar. The medium was the message. Nu storten 'harde' managers zich op yoga, transcendente meditatie en Zen-boeddhisme. 'De Nederlandse manager lijkt massaal op zoek naar zichzelf', zei prof. dr. ir. G. Broekstra, hoogleraar bedrijfskunde en systeemtheorie aan de Rotterdamse Erasmusuniversiteit, onlangs op een studieconferentie Spirituele technieken in het management.

Waar komt die belangstelling voor het spirituele vandaan? Biedt mediteren de gestresste manager soms meer soelaas dan een warm bad of een uurtje squashen? Schieten winstcijfers erdoor omhoog? Of leidt het tot een opmerkelijke daling van het ziekteverzuim. Het zijn vragen die op de symposia, met een mengeling van scepsis en nieuwsgierigheid, veelvuldig worden gesteld. 'Het moderne denken heeft een metafysische ondergrond', zegt Broekstra. 'Rene Descartes was de man van de rationale methode, de analyse, van de linker hersenhelft. Het leidde uiteindelijk tot een mechanistisch wereldbeeld: de wereld als een beheersbare machine, als een klok die afloopt. Dat beeld vind je bij veel managers terug.'

Broekstra, van oorsprong een Delftse natuurkundige die via TNO en de systeemtheorie carriere maakte, vindt dat de rechter hersenhelft vaker moet worden ingeschakeld. Dat kan, zegt hij, door de intuitie meer kans te geven. 'Gelukkig wordt dat nu ook door management-auteurs als Peter Drucker en Tom Peters betoogd. De kern van leiderschap, dat is mijn stelling, is spiritualiteit. In plaats van brain storming zouden we eens wat vaker aan brain stilling moeten doen. Gewoon, in de directiekamer samen de ogen dicht, het oor te luisteren leggen bij onze inner teacher. ' Zelf mediteert Broekstra nu vijf jaar.

Ik-tijdperk

Prof. dr. C. J. Zwart, behalve rector van de antroposofische Vrije Hogeschool in Driebergen ook organisatie-adviseur en sinds kort bijzonder hoogleraar in 'de organisatieontwikkeling en de menselijke kwaliteit' aan de Katholieke Universiteit Brabant, benadert spiritualiteit vanuit een andere invalshoek, de antroposofie van Rudolf Steiner. Zwart: 'De werkelijkheid is ruimer dan je met je zintuigen kunt waarnemen. Je kunt echter innerlijke waarnemingsorganen ontwikkelen waarmee je die andere wereld, die 'speculatieve' wereld, toch kunt 'zien'.' Het ik-tijdperk is te ver doorgeschoten, vindt Zwart. 'We hebben onze zelfstandigheid overbemeten. Na het Christus-mysterie is de mens langzamerhand de verbinding met het goddelijke en geestelijke kwijtgeraakt. De impact van de zintuiglijke wereld is zo groot dat het energie kost die buiten te houden. Je hebt de tv, de fax, de computer, de vergaderingen, noem maar op. De kunst is nu aan je innerlijke ontwikkeling te werken, en zo een momentje voor jezelf te creeren, niet uit egoisme maar uit noodzaak. Je moet de ruimte scheppen om de niet-zintuiglijke wereld binnen te laten komen.' Iedereen die de deuren openzet voor het niet-waarneembare loopt natuurlijk het gevaar te verzanden in oeverloos gezwets. Zelf legt Zwart de grens bij occulte bewegingen zoals van de Baghwan. Ook bij transcendente meditatie moet je oppassen, vindt hij. 'Dat je door dagelijks twee keer twintig minuten mediteren rustiger en evenwichtiger wordt, daar geloof ik niets van.' Als zelfstandig organisatie-adviseur leert Zwart managers drie vermogenste ontwikkelen, die hij voor 'innerlijke sturing' noodzakelijk acht: beweeglijkheid, rust en discipline. 'Onder discipline versta ik training van de wil, je kunt bij voorbeeld elke morgen om tien voor twaalf een zakdoek van de linker in de rechter broekzak steken, bij wijze van oefening.' Wat hebben spirituele technieken van management te bieden? Een korte rondgang langs enkele spirituele technieken, die worden aangeboden om opgebrande managers wegwijs te maken in het meerdimensionale leven, leert dat de gevolgen soms ingrijpend kunnen zijn.

TMTranscendente meditatie (TM) wordt ongetwijfeld het meest professioneel aan de man gebracht. Drs. W. J. E. Sijben en drs. J. A. H. J. Uijen weten erover mee te praten. Sijben is directeur van Maharishi Corporate Development International Nederland, Uijen voormalig directeur Sociale Zaken bij Holec en nu voorzitter van de Stichting Onderwijs en Wetenschap der Creatieve Intelligentie Nederland die TM-cursussen verzorgt. 'Beoefenaars van deze eenvoudig toe te passen methode blijken helderder, inventiever, stabieler en vitaler. De lichamelijke gezondheid van TM-beoefenaars wordt beter en ze zijn beter bestand tegen stress', zeggen zij. Ook de sociale vaardigheden zouden toenemen: 'Meer hartelijkheid, collegialiteit, tolerantie, een groter respect voor anderen en meer verantwoordelijkheidsgevoel'.

Wetenschappelijk onderzoek zou deze conclusies staven. Maar de grootste aanbeveling voor TM komt uit de verzekeringswereld: TM-ers krijgen op ziektekosten- en autoschadeverzekeringen extra kortingen van 25 tot 50 procent aangeboden.

Het kantoor van Maharishi Corporate Development International Nederland is gevestigd in een eengezinswoning in Lelystad, in het Sidha-dorp, een wijk die uitsluitend wordt bevolkt door TM-ers. Nu wonen er een paarhonderd mensen. Het is de bedoeling dat het er enkele duizenden worden. Inmiddels zijn er tientallen bedrijfjes gevestigd, waaronder adviesbureaus en winkels in gezondheidsartikelen. Het aantal TM-beoefenaars in heel Nederland wordt op zeventigduizend geschat.

Directeur Sijben zelf maakte in 1976, in de zesde klas van het VWO, kennis met TM. 'Mijn punten schoten 25 procent omhoog', zegt hij. 'TMis gebaseerd op pure argeloosheid. Je bereikt een verruimd bewustzijn waardoor je meer mogelijkheden ziet en meer succes kunt boeken.'

De techniek wordt in alle TM-publicaties als eenvoudig en toegankelijk gepropageerd, maar tevens heet een persoonlijke leraar onmisbaar. Waarom? Sijben spreekt van een 'zeer efficiente maar ook delicate' techniek. 'De cursist krijgt van zijn persoonlijke leermeester een klank uit het sanskriet, dat is zijn mantra. Door die klank in jezelf te herhalen verruim je je geest. De leermeester moet ook checken of de cursist wel juist mediteert.' Drs. W. H. J. Schouten werd twee jaar geleden algemeen directeur bij Peugeot SA Financiering Nederland BV, een dochtermaatschappij van het Franse autoconcern. Tijdens een stage bij het Duitse zusterbedrijf ervoer hij een 'ongelooflijke mate van rust, een hoge produktiviteit, een hoge motivatie en collegialiteit'.

Het bedrijfsgeheim bestond uit transcendente meditatie: meer dan een op de drie werknemers deed eraan. Schouten: 'Je kan de Duitse resultaten vergelijken met die van zeven andere dochtermaatschappijen, dus vergelijkingsmateriaal zat.'

Maar kan het zijn dat de resultaten in Duitsland hoger liggen omdat Duitsers gedisciplineerder werken dan Fransen, Belgen of Nederlanders? 'Dat kan, voor zulke oorzaken moet je natuurlijk open staan', zegt Schouten onverstoord. De Duitse directie stimuleerde alle werknemers om te gaan mediteren, en ook om vegetarisch te gaan eten want dat zou de kwaliteit van de meditatie bevorderen. Maar alles bleef strikt op vrijwillige basis.

Toen Schouten bij PSA Financiering begon, kampte het bedrijf met nogal wat tegenwind. Hij kreeg allengs last van slaapgebrek en vroeg zich af: 'Waar ben ik nu eigenlijk mee bezig, wat heeft prioriteit?' Op aanraden van zijn Duitse collega volgde hij, met zijn hele gezin, een introductiecursus TM. 'Dat beviel heel goed. Sindsdien mediteren we twee keer twintig minuten per dag, de kinderen elf minuten.'

Over de effecten geeft hij hoog op. 'Mijn slapeloosheid is voorbij. Ik laat me niet meer zo gauw opnaaien, ik doe nu wat ik kan en wat overblijft isvoor morgen. Ik leef nu evenwichtiger, eet ook gezonder.' Schouten probeerde zijn eigen lessen over te dragen aan de circa negentig werknemers van PSA Financiering. Maar dat liep uit op een mislukking. 'Sommigen waren faliekant tegen, anderen waren bang dat TM verslavend werkte en weer anderen zagen het als een religieuze stroming. Uiteindelijk hebben zich slechts drie mensen voor de TM-cursusaangemeld. Ik heb daaruit geleerd dat je de mensen niets moet opdringen, ze moeten er aan toe zijn. Een kwestie van afwachten dus, van rijping.'

Zen

Ook voor drs. Th. B. B. M. Langemeijer, medewerker van het Utrechtse bureau Gijswijt dat is gespecialiseerd in organisatie-ontwikkeling en opleidingstrajecten, was transcendente meditatie niet de oplossing. Te veel nadruk op de vermeende heilzaamheid en te quasi-wetenschappelijk uitgedragen. Ook het verplichte dagelijkse mediteren beviel hem helemaal niet. Een jaar of vier geleden werd hij, op reis in India, 'aangestoken' door Zen. Sindsdien behoort hij tot de circa vijfduizend actieve beoefenaars van Zen in Nederland. 'Ik merkte bij mezelf dat ik constant aan het hollen was. Altijd met tien dingen tegelijk bezig. Door Zen werd ik gewaar dat ik me heel moeilijk kon concentreren. Ik deed wel van alles en nog wat, maar dat gebeurde niet effectief. Zen zie ik als een soort conditietraining voor de geest', zegt De Jong. R. R. Ritskes, directeur van het Zen Meditatie Centrum in Utrecht en medewerker aan de Rijksuniversiteit Utrecht, beoefent Zen alweer vijftien jaar. 'Af en toe heb ik het gevoel dat ik er iets van begin tebegrijpen', zegt hij. De essentie van Zen noemt hij deconditionering: ongekleurd leren waarnemen. 'Dat is geen kwestie van even een knop omdraaien en klaar is Kees, want zo werkt Zen niet.'

Alleen door je erin te verdiepen en te trainen kun je de Zen-techniek onder de knie krijgen, zegt Ritskes die gewaagt van een groeiende belangstelling uit het bedrijfsleven. Het gros van de problemen in onze steeds gecompliceerder wordende samenleving ontstaat door vooringenomenheid, zegt Ritskes. Onbevooroordeeld openstaan voor de 'omgeving' is er niet meer bij. Wat wordt aangezien voor de realiteit komt niet overeen met de werkelijkheid. 'Zen helpt je de werkelijkheid beter te zien. Naarmate de discrepantie tussen waarneming en werkelijkheid kleiner is heb je minder problemen en dus ook minder stress.' De kersverse Philips-president J. D. Timmer erkende onlangs op een aandeelhoudersvergadering dat er een steeds groter verschil was ontstaan tussen 'het beeld dat wij zelf van de onderneming koesterden en het beeld dat de buitenwereld van ons had'.

'We kwamen erachter dat we niet zo goed waren als we dachten dat we waren.' Zou Philips er met Zen beter aan toe zijn geweest? Langemeijer: 'Zen biedt geen garantie dat het allemaal vlekkeloos zal verlopen. Als dat zo zou zijn dan was ik direct naar Philips gestapt en had ik gezegd: Oke jongens, een stukje Zen-training met procesbegeleiding en over twee jaar zijn jullie weer helemaal boven Jan. Die pretentie mag je en kun jeniet hebben, al twijfel ik er niet aan dat Zen-training een positieve uitwerking op Philips zal hebben.'

Yoga

Yoga staat voor de meeste mensen gelijk aan Hatha Yoga, lichamelijke oefening. 'Maar', zegt Neerlands bekendste yoga-leraar H. Wesseling, initiatiefnemer van de Vereniging tot Bevordering van Universeel Denken, 'yoga is natuurlijk veel meer. Je kunt naast Hatha Yoga nog minstens dertig andere soorten yoga onderscheiden. Yoga is een middel tot bewustwording. De yogi komt erachter dat de gehele kosmos, het gehele Al zich in wezen in hem zelf afspeelt. Yoga issimpel en tegelijkertijd meer dan de meeste mensen op het eerste gezicht veronderstellen.' In een mooie verbouwde boerderij in het Betuwse Asperen verhaalt ir. G. E. G. M. Grunning over zijn ervaringen met yoga. Toen hij rond zijn 35-ste bij de Nederlandse Herstructureringsmaatschappij (Nehem) werkte en te maken kreeg met vergaderingen tot diep in de nacht, stortte hij zich op yoga. 'De oorzaak van de stress, daar kwam ik niet aan toe. Maar yoga hielp, als een pilletje: mijn hoofdpijn verminderde.'

Dat was dertien jaar geleden.

Later, werkzaam bij het bureau Debussy, Ellerman en Haarms (drukkerij, uitgeverij, reclame), ontmoette hij Wesseling op een bijeenkomst in De Kosmos in Amsterdam. 'Dat was fantastisch. Ik kreeg er zo'n spiritueel gevoel.' Wesseling maakte duidelijk 'dat er veel meer achter yoga zat dan ik dacht'. In eerste instantie hield Grunning deze ideeen buiten het bedrijf waar hij werkte. 'Ik was bang dat ze me voor gek zouden verklaren, ' zegt hij. 'Maar de discrepantie tussen werktijd en vrije tijd werd steeds groter, ik moest een keuze maken.'

Met behulp van een organisatie-adviseur 'uit de psycho-synthese-wereld' belegde hij een bijeenkomst voor de top van de onderneming over de toekomstige strategie. 'Dat liep uitstekend, daarna werd de werksfeer beter en de directeuren begrepen elkaar beter. Toen pas bleek duidelijk hoe belangrijk het is als je het eens bent over de toekomst, als je een visie hebt.' Maar er ontstonden ook problemen. Grunning: 'Ik was de commissarissen vergeten. In hun ogen was ik teveel gaan zweven. De bedrijfsresultaten gingen weliswaar met sprongen vooruit, dankzij de doorgevoerde decentralisatie, maar de commissarissen vonden dat ik me teveel met geestelijke aspecten bezig hield en dat we beter uit elkaar konden gaan. Eind 1988 hebben we onze arbeidsovereenkomst verbroken.'

Inmiddels is Grunning weer volop als ondernemer, dit keer als mede-eigenaar, actief.

Tai-chi

J. A. M. de Jong is coordinator bij de Stichting voor maatschappelijk werkin bedrijven in Amsterdam (STIMBA). Sinds enkele jaren beoefent hij Tai-chi chuan, een mengeling van taoistische gezondheidsoefeningen en technieken uit de traditionele Chinese gevechtskunst. 'Ik vergelijk de uitwerking wel eens met het drinken van een glas Seven-Up. Het is sprankelend, veel verkwikkender dan een kop koffie.' De hedendaagse manager heeft veel gemeen met de krijger van vroeger, zegt C. A. Slotema, directeur van de Tai-Chi Chuanschool aan de hoofdstedelijke Marnixkade. Hij vergelijkt de strijd op leven en dood met het duel over winst en verlies en over bescherming en uitbreiding van de markt. In zulke situaties zijn zelfdiscipline, stabiliteit, flexibiliteit, strategische inzicht en gevoel voor sfeer onontbeerlijke eigenschappen. Voor de ontwikkeling daarvan kan de leider van een organisatie veel leren van de traditionelekrijgskunst, meent Slotema.

Het sleutelwoord in deze martiale kunst is anticiperen: zorg voor harmonie met jezelf en je omgeving, voor evenwicht tussen yin (het aardse, materiele) en yang (het hemelse, spirituele). Een van de eerste dingen die de beoefenaar leert is een aanval te neutraliseren, door bij voorbeeld een stap opzij te doen. De aanvaller stuit dan niet op verzet dat tot escalatie kan leiden, nee, hij ontmoet flexibiliteit waardoor het conflict dichter bij een oplossing kan komen. 'De opponent trekt zich als het ware lichamelijk terug. Hij gaat de krachtmeting uit de weg, indachtig het gegeven, dat niemand hem zijn kracht kan afpakken zolang hij die niet gebruikt. Hij gunt zichzelf de tijd en de rust om de situatie te overzien en hij geeft de aanvaller de ruimte om te blijven communiceren. Vaak blijkt dan dat er een bevredigende uitweg is uit de impasse', zegt Slotema.

Gemiddeld een of twee keer per week traint De Jong zo'n anderhalf uur opde school van Slotema. Thuis oefent hij dagelijks een kwartier tot een half uur. Hij vindt er veel baat bij, zegt hij.

In zijn werk merkte De Jong dat verandering door veel betrokkenen als bedreigend wordt ervaren en verzet oproept. 'Vroeger dacht ik dat ze me wilden dwarszitten. Ik dramde door, ging op mijn strepen staan. Door Tai-chi chuan ben ik het heilloze van die harde aanpak gaan inzien. Ik heb geleerd dat je mensen niet in een hoek moet drijven, want daarmee verspil je veel energie. Je moet ze juist ruimte bieden en stimuleren, opdat ze hun verantwoordelijkheid nemen en gaan zoeken naar mogelijkheden om uit een benarde positie te geraken.' De Jong vindt dat hij er in onderhandelingen aardige resultaten mee bereikt. Ogenschijnlijk lijdt hij verlies, hij wijkt immers voor weerstand. Maar in werkelijkheid boekt hij vaak winst, zegt hij, omdat de basis voor samenwerking verbetert en de betrokkenheid toeneemt.

Groeimarkt

Hoezeer de spirituele markt groeit en bloeit blijkt uit de reeks symposia die voor dit najaar staan gepland. Het congres Filosofie in Management (over Tao, I Ching, antroposofie, human resources management en het omgaan met chaos) beleeft op 18 september zelfs alweer zijn derde uitvoering. Een concurrerend bureau organiseert op 3 oktober Management en Filosofie dat grosso modo dezelfde onderwerpen behandelt. Ook Intuitief Management (10 oktober) speelt in op de behoefte van veel managers om verder te kijken dan de ratio en het meetbare. En dan is er natuurlijk Art meets science and spirituality in a changing economy dat in de tweede week vanseptember in het Stedelijk Museum in Amsterdam wordt gehouden. Kunstenaar John Cage, filosoof Fritjof Capra, wetenschapper David Bohm, econoom H. J. Witteveen en de Dalai Lama van Tibet zijn slechts enkelen van de vele vooraanstaande panelleden die de managers van de jaren negentig willen stimuleren een andere benadering te zoeken van sociale en ecologische problemen op wereldschaal. 'Door kunst, wetenschap en spiritualiteit bij elkaar te brengen in het bijzijn van topmensen uit de economie willen we ruimte scheppen voor echte oplossingen', zeggen de initiatiefnemers. Sponsors zijn onder andere Heidemij, NMB/Postbank, RAET, SHV, Twijnstra Gudde en Volmac.

Is de toekomst aan het holistisch management, zoals ook de hoogleraren Broekstra en Zwart betogen? Of hoort het bij de fin de sciecle waarin een modieus houvast wordt gezocht?