Middenkaderziekte

Stress Cahier van de Stichting Bio-wetenschappen en Maatschappij, 52 pag, ill. Te bestellen overmaking van fl.10 op giro 154373 t.n.v. stichting Bio-wetenschappen en Maatschappij in Leiden onder vermelding van Stress.

Het gezin zou met de caravan op vakantie gaan. Pas ter hoogte van Utrecht, na ettelijke kilometers op de snelweg, merkten ze dat een van de kinderen op de achterbank ontbrak. Helemaal vergeten mee te nemen! Hoewel niet zo extreem als in dit kranteberichtje van enkele zomers geleden, jaagt het hele gedoe rond inpakken en wegwezen bij veel mensen de bloeddruk op en dat is dan nog maar het begin van een vakantie die vaak veel meer stress oplevert dan de bedoeling was.

Stress heet het nieuwste deeltje van de Cahiers Bio-Wetenschappen en Maatschappij. Het geeft een prima overzicht van het fenomeen stress als biologisch verschijnsel een oerinstinkt dat het lichaam in staat van paraatheid brengt als er gevaar dreigt. Het behandelt de gevolgen van stress voor hartslag en bloeddruk, hormonen en immuunsysteem. Verdere hoofdstukken zijn gewijd aan stressoren, ambities, motivaties, sociale en culturele verplichtingen en talloze andere zaken, die de een lauwloenen laten, maar de ander opzwepen, en aan het omgaan met stress-structuren op de werkplek, waar werknemers soms onnodig worden klemgezet. Kadertekstjes komen met alternatieven voor de grote, onpersoonlijke centrale typekamer en voor de lopende band.

Zoals gezegd, stress is een oerinstinkt. Als de omstandigheden bedreigend worden, geven de hersenen het commando paraat te zijn. De ademhaling gaat sneller om meer zuurstof op te nemen, de hartslag neemt toe om het bloed sneller rond te pompen. Hormonen snellen door het lichaam om een keten van processen in gang te zetten, spieren worden van zuurstof en brandstof voorzien. Blaas en darmen worden geleegd om onnodige ballast te lozen het lichaam is klaar voor actie. Aan de hersenen rest de beslissing 'vechten of vluchten'. Pas als het gevaar geweken is en we denken de toestand weer meester te zijn, geven de hersenen opdracht met de voorbereidingen tot actie te stoppen.

Anders dan de oermens verkeert de hedendaagse Nederlander zelden in acuuut gevaar, maar spannend is het leven nog steeds. Blozen van verlegenheid, zweten van angst, met bonzend hart afwachten, allemaal bekende, puur lichamelijke reacties op de informatie die onze hersenen uit de omgeving oppikken. Ruzie thuis, problemen op het werk, ziekte of dood in de naaste omgeving, stressoren genoeg. Maar als het commando 'Kust veilig' ontbreekt en de spanning blijft voortduren, gaat dat op den duur aan de gezondheid knagen. Het lichaam wordt in een permanente staat van paraatheid gehouden en daarmee onnodig belast. Vooral onzekerheid heeft een slopend effect. Klassiek zijn de proeven waarin ratten elektrische schokken krijgen. Dat blijkt meer maagzweren en andere lichamelijke klachten op te leveren als de schokken volstrekt willekeurig en onvoorspelbaar op de dieren afkomen dan wanneer voor elke schok eerst een rood lampje gaat branden. Nog minder stress treedt op bij ratten die zodra het lampje aanfloept, aan een wieltje kunnen draaien om de stroomstoot te ontwijken of, als ze te laat reageren, in elk geval te bekorten. Zo'n regelmogelijkheid om het lot in eigen hand te nemen is essentieel om stress de baas te blijven. Niet alleen voor de rat, maar ook voor de mens.

Vrij recent in de belangstelling gekomen is de invloed van spanningen in de omgeving op het functioneren van ons afweersysteem. In een onderzoek bleken de symptomen van hooikoorts brandende ogen, niezen duidelijk toe te nemen als met de proefpersoon een gesprek over pijnlijke zaken werd gevoerd. Stress lijkt van invloed op het afweersysteem. Amerikaans onderzoek heeft uitgewezen dat vrouwen met borstkanker gemiddeld vijf maanden langer met huin ziekte bleven leven als ze deelnamen aan praatgroepen met lotgenoten dan wanneer ze er alleen voor stonden. Sterker nog, bij vrouwen die van te voren was verteld dat zij voor zo'n praatgroep in aanmerking kwamen, werd min of meer bij toeval ontdekt dat in hun bloed meer natural killer cellen voorkwamen dan bij vrouwen die dat niet wisten. Deze cellen helpen het afweersysteem bij het bestrijden van tumoren. Men zou graag willen weten in hoeverre psychische factoren er toe bijdragen dat seropositiviteit bij sommige mensen binnen twee jaar tot AIDS leidt en bij anderen pas na acht of tien jaar of wellicht nog later.

Veel stress ontstaat op het dagelijks werk. Niet zozeer door de problemen die daar spelen, zeggen arbeidsergonomen, maar vooral door gebrek aan mogelijkheden om zulke problemen op te lossen. Vooral bij het middenkader wreekt zich dat bij de afdelingschef, die de produktie van zijn eigen ploegje in goede banen moet zien te leiden, maar machteloos staat tegenover materiaal dat vanuit het magazijn niet goed of te laat wordt aangeleverd. Ook de buschauffeur, die vriendelijk moet blijven en op moet letten, maar zelf geen greep heeft op tariefstructuren, files en dienstregelingen, is een goede kandidaat voor een hartinfarct, evenals de slechtbetaalde verpleegster die zich het vuur uit de sloffen loopt op een onderbezette afdeling.

Sleutelwoord in de strijd tegen stress, zo blijkt uit het boekje, is optimisme. De optimist tilt er niet zo zwaar aan als zijn planning in de war loopt en daarvoor wordt hij beloond. Hij heeft minder dan anderen last van alledaagse kwaaltjes als verkoudheid, vermoeidheid, spierpijn enzovoorts. Een zonnige gedachte.