A. P. J. Planken, media-adviseur; Van persmuskiet totondernemer

In de jaren zeventig maakte Ton Planken furore als presentator van het parlementaire tv-programma Den Haag Vandaag. Dankbare tijden voor een journalist, met tal van affaires en 'lekkende' ministers. Tegenwoordig legt Planken politici en hoge ambtenaren op een andere manier het vuur aan de schenen. Hij traint hen, als directeur van zijn eigen B. V., in de omgang met zijn vroegere collega's van de pers.

Ton Planken, een journalist die ondernemer werd. In de jaren zeventig kende iedereen hem: de man van het succesvolle en geruchtmakende tv-programma Den Haag Vandaag.

Nu geeft de directeur-eigenaar van Ton Planken Produkties B. V. vanuit een riant kantoor op de vijftiende verdieping van het Rotterdamse World Trade Center media-adviezen aan ambtenaren en managers. Vijftig jaar oud is hij inmiddels, en enkele uren voor onze telefonische afspraak vader geworden van een dochter. Het gebrek aan slaap is hem aan te zien.

Nog maar luttele weken terug kwam hij elke woensdagavond op het scherm, als presentator van Veronica's beleggingsprogramma Cash. Maar dat is inmiddels door gebrek aan geld van de buis gehaald. 'Het was financieel en organisatorisch een rommeltje, ' zegt Planken, 'ik kreeg te maken met fantasten, lieden die niet bona fide waren, die dachten dat ze al op de Bahama's zaten.' Volgens producent E. del Prado ging het Commissariaat voor de Media akkoord met de formule waarbij bedrijven voor hun aanwezigheid in Cash betaalden. Maar dat bleek een fabeltje. Bovendien had Planken, terwijl hij al op het scherm verscheen, nog steeds geen contract. 'Ik moest dreigen ermee te stoppen', zegt hij. De man die dat contract moest opstellen, mr. P. P. A. van Rossum, de voorzitter van de Stichting Educatief Effecten- en Beleggingsspel (de stichting achter Cash) die later als advocaat van Veronica's belangen door Rob Out de laan werd uitgestuurd, suggereerde vervolgens maar een andere presentator te nemen. Planken: 'Dat soort grappen, dat is toch niet koosjer?' Maar vooral kan hij zich opwinden over de verslaggeving rond deze zaak. 'Trouw meldde dat ik ruim een half miljoen gulden van Del Prado tegoed zou hebben waanzin! Toen ik een faxje stuurde werd ik door een journalist teruggebeld en kreeg ik nog een grote mond ook!' Wie je ook over Ton Planken spreekt, iedereen is het over een ding eens: hij werkt conscientieus en kan absoluut niet tegen een halfslachtige aanpak. 'Hij is nooit tevreden', zegt Henk van Hoorn, 'de man van de grijns' die van 1972 tot 1980 nauw met Planken samenwerkte in het team van Den Haag Vandaag. 'Ton is een perfectionist. Hij wist altijd weer iemand te noemen die je nog niet had gebeld. Zijn stelling was: zet het pas op het scherm als je het voor de volle honderd procent zelf begrijpt.' Een voorbeeld van de aanpak van Den Haag Vandaag was de kwestie van de ondernemingsraden. Den Uyl kondigde aan dat het kabinet een compromis had bereikt. Planken en Verbakel namen daar echter geen genoegen mee en stapten, gewapend met het compromis, naar KVP-leider Frans Andriessen. Hij schrok, belde Van Agt, en die reageerde meteen: nee, we zijn er nog niet uit. Geen compromis dus - en de volgende morgen was er spoedberaad in de Kamer.

Affaires

Planken verklaart het succes van Den Haag Vandaag uit de overvloed aan politieke affaires waar het kabinet-Den Uyl mee kampte: de drie van Breda, de zaak-Menten, de RSV-zaak. 'We hadden de kracht van de gebeurtenissen mee', zegt hij, 'en we vormden natuurlijk een goed team, daarom staken we net boven de grassprieten uit'. Het kabinet-Den Uyl holde van de ene crisis naar de andere. Met Van Agt-Wiegel veranderde dat, toen werd onder de lampekap van de Bistroquet beraadslaagd en werd elk politiek conflict ontkend.

Planken komt uit een katholiek, Haags arbeidersmilieu. Zijn vader was machinebankwerker en brandweerman. Het 'gij zult hard werken' werd hem met de paplepel ingegoten. Ton was de oudste van negen kinderen en dat gaf hem een groot verantwoordelijkheidsgevoel 'misschien wel te groot', zegt hij zelf. Na de middelbare school, waar hij een paar opstelprijsjes had gewonnen, en zijn diensttijd kwam hij, 21 jaar oud inmiddels, bij de Haagsche Courant terecht. Een beroepentest had hem geschikt bevonden voor reclame of journalistiek, vandaar.

Bij de Haagsche Courant was hij actief op een breed front, met Fred Racke redigeerde hij ooit een blauwe maandag een jazz-pagina. Na vier jaar verhuisde hij naar de parlementsredactie van de Volkskrant, onder leiding van Henri Faas. Planken: 'Faas was een echte nieuwsfanaat, daar leerde ik een vogelnestje maken, hoe je informatie van persoon A moet gebruiken om bij persoon B weer wat verder te komen.' In 1969 werd Planken chef van de parlementsredactie van de Haagsche Courant, maar een jaar later vroeg Joop van Os hem voor de tv, voor Den Haag Vandaag. Planken: 'Dat was heel aantrekkelijk, daar heb ik nog geen seconde over nagedacht.' Hij begon met vijf minuten zendtijd, en bouwde dat geleidelijk uit tot drie keer vijftien minuten per week. Het programma werd vooral door de tv-recensenten, inclusief Ischa Meijer, maar ook door het grote publiek gunstig onthaald. De kritische, onbevangen houding van Ton Planken, Henk van Hoorn en Fred Verbakel was in het nog maar net ontzuilde Nederland een verademing. In 1977 kreeg zijn rubriek zelfs een prijs.

Heeft Planken nooit eens de plank fors misgeslagen? Jawel, als parlementair redacteur van de Haagsche Courant, toen hij Grapperhaus minister van Economische zaken liet worden, terwijl premier Biesheuvel even later Nelissen uitverkoos. Het was, zei hij later in VN, 'een traumatische ervaring, is me altijd bijgebleven, zal me goddomme ook nooit meer gebeuren.' Begin maart 1978 zorgde Planken voor opschudding in Hilversum. 'De neutronenbom', sprak hij op het televisiescherm, 'is een wapen dat de mens vernietigt en de huizen laat staan. Bij de NOS zouden we zeggen: een soort Carel Enkelaar.' Enkelaar, destijds hoofd televisie van de NOS, houdt nog altijd vol 'dat hij die uitspraak nooit begrepen heeft'.

Maar er waren toch wel degelijk spanningen, over het gebrek aan faciliteiten vooral? Enkelaar: 'Natuurlijk, maar dat kwam omdat de omroepen de NOS niet wilden toestaan achtergrondprogramma's te maken. Ik denk dat hij in zijn eigen psyche dat conflict heeft toegespitst op de programmadirecteur.'

Scheef beeld

Bij zijn afscheid in 1980 publiceerde Planken een boekje met de titel 'Den Haag Vandaag, televisie en de zekerheid van een scheef beeld'.

De auteur verkondigde in zijn inleiding dat zijn werk 'misschien wel aanknopingspunten levert voor verbetering op die twee machtige terreinen, de politiek en de media'.

Vervolgens kregen achtereenvolgens de NOS, de kijkers en de recensenten een forse veeg uit de pan. Zijn journalistieke credo lichtte hij op blz. 128 nader toe: 'Elke journalist heeft een bepaalde manier van kijken naar de samenleving. Ook al is die visie niet uitgewerkt en blijkt ze bij nader inzien op hoofdpunten mogelijk zelfs tegenstrijdig. Wat telt is, dat die kijk op elk afzonderlijk moment subjectief is. (...) Moraliseren is niet zelden doel en uitkomst. Zie dit geschrijf. De enige eis die derhalve aan makers van informatieve programma's gesteld kan worden is, dat die eigen visie op de samenleving zo goed mogelijk wordt doordracht en openhartig aan de afnemers van het journalistieke produkt wordt duidelijk gemaakt. Dus mag ook worden verlangd dat er enige lijn zit in de keuze van de feiten.' Ferry Mingelen, de huidige presentator van Den Haag Vandaag, reageert: 'Ton stelt in zijn boekje eigenlijk dat de redactieleden het in politiek opzicht eens moeten zijn. Dat vind ik echt onzin. Dat was nu precies een van zijn grote disputen met Cees Sorgdrager.' De medewerkers van Den Haag Vandaag stemden indertijd allen progressief. 'Maar', stelde Planken reeds halverwege de jaren zeventig, 'het programma is niet links, het is kritisch.'

Planken stemt, bijna twintig jaar later, nog steeds PvdA. Hij is zelfs lid geworden en meent dat kan heel goed als je ondernemer bent. Als je de uiteenrafeling van de inkomensverdeling van de afgelopen tien jaar ziet... Daar komt nu met de PvdA in het kabinet een eind aan'. Zijn overstap naar het zakenleven leverde Planken nogal wat gefronste wenkbrauwen op. Ferry Mingelen noemt het 'bizar, en een beetje pikant dat nu juist Ton Planken zijn geld op deze manier verdient'.

Ook bij Henk van Hoorn rezen twijfels: 'Toen hij begon waren zijn bedoelingen nog tamelijk nobel, dus meer journalistiek. Fred (Verbakel) en ik hebben nog overwogen om toe te treden', zegt hij.

Planken zelf vindt zijn overstap volstrekt logisch: 'Kwaliteitsverbetering binnen de journalistiek was niet meer mogelijk. Bovendien had ik al de nodige ervaring opgedaan met het geven van media-adviezen.'

Het hebben van schnabbels heeft hij altijd verdedigd. Ooit noemde hij in een Hollands Dagboek in deze krant 'studeren en nevenactiviteiten de plechtankers van een onafhankelijke opstelling binnen je werkkring'.

Planken: 'Met schnabbels zie je beter hoe de maatschappij in elkaar zit.'

Afgestudeerd

Na Den Haag Vandaag werd hij, inmiddels afgestudeerd als econoom, wetenschappelijk hoofdmedewerker openbare financien bij professor Wolfson aan de Erasmus Universiteit. Maar de weg naar een proefschrift bleek te lang: na twee jaar haakte hij af. Pas toen werd Ton Planken Produkties B. V. geboren. Hij werkt nu, samen met enkele medewerkers en een groot aantal free lancers, voor de helft voor bedrijven (banken, verzekeringsmaatschappijen, informatica) en voor de rest voor overheden (openbaar bestuur, gezondheidszorg). Tijdens ons gesprek is hij perfect gekleed, een groen-beige jasje voorzien van een bloemige stropdas plus dito zakdoek. Opnieuw blijkt zijn grondige werkwijze: een paar uur na de telefonische afspraak had hij al zeven velletjes met info over persoon en bedrijf gefaxt. Aan het begin van het gesprek komen er nog drie velletjes met achtergrondinformatie bij.

Hij bereidde onder meer de ambtenaren voor die aan de parlementaire bouw-enquete werden onderworpen. Planken: 'We hebben commissievoorzitter Klaas de Vries eerst gevraagd of hij het goed vond, nou, die had geen bezwaar. Je moet die mensen voorbereiden op de vragen, sommigen wisten niet meer eens hoe hun eigen carriere was verlopen. Dat hebben we gedaan, met een complete nabootsing van de ondervraging.' Verdient hij zijn geld nu niet met onderwijs in manipulatietechnieken? Fungeert hij als advocaat van de duivel? Planken: 'Dat verwijt wijs ik met kracht van de hand. Organisaties weten vaak niet wat hun doelgroep is. De journalist is een tussenfase, maar die is vooral uit op nieuws, op drama, op voorbeelden. Overigens laten journalisten zich niet zo makkelijk manipuleren. Ze komen wel vaak slecht beslagen ten ijs, maar dat is een andere zaak.'

Toch dringt de vraag zich onweerstaanbaar op of deze ex-journalist niet graag de baas van een eigen krant zou zijn. Wel? Planken: 'Een aantrekkelijke gedachte, zeker. Maar is het haalbaar? In ditzelfde gebouw zit Geert-Jan Laan (voormalig directeur en adjunct-hoofdredacteur van Het Vrije Volk, KC) te werken aan een initiatief met Robert Maxwell. Nee, dat is geen eenvoudige klus.' Collega-journalisten-ondernemers volgen Planken kritisch. 'Dat hij in het openbaar zijn mening geeft over bewindslieden die tevens zijn client zijn, dat vind ik zakelijk en ethisch onjuist', zegt een concurrent die liever niet met naam en toenaam geciteerd wil worden. Hij vervolgt: 'Ik waardeer Ton als presentator en journalist en als schrijver, maar als coach vind ik hem minder geslaagd. Ton is soms net een kleine Hermans, hij heeft altijd gelijk, gaat te weinig uit van de mogelijkheden van de ander.' Fred Verbakel: 'Zijn grote kracht? Hij is veeleisend, vooral ook voor zichzelf, maar kan toch goed relativeren, juist voor de camera. Maar hij is niet snel geneigd tot een compromis, hij is snel geneigd tot kolere. Een vierkante man die dwars lag voor zijn programma. Biesheuvel beschuldigde ons er ooit van dat we hem beentje probeerden te lichten. Later ontdekte hij dat we ten opzichte van Den Uyl even kritisch waren, dat kabinet was zo lek als een mandje.' Planken is volgens Verbakel 'perfect geschikt voor een eenmansbedrijfje'.

Niet voor het hoofdredacteurschap van een krant? Verbakel: 'Hij eist van anderen even veel als van zichzelf. Maar dat lukt niet altijd. En voor pappen en nathouden is hij buitengewoon ongeschikt.'