Na Zjelev neemt crisis socialisten in Sofia toe

ROTTERDAM, 4 aug. De verkiezing van de Bulgaarse oppositieleider Zjeloe Zjelev tot president van Bulgarije heeft voorlopig de crisis binnen de nog altijd alleen regerende Bulgaarse Socialistische Partij (BSP) de voormalige communisten verder verdiept. De helft van de 211 parlementariers van de BSP weigerde woensdag gevolg te geven aan het advies van premier Andrej Loekanov op Zjelev te stemmen: zij konden zich er, de transformatie van communisten naar socialisten en de officieel beleden breuk met het verleden ten spijt, niet toe brengen een opposant van het vorige regime in het presidentiele zadel ten helpen. De steun van de BSP voor Zjelev, zo had Loekanov zijn partijgenoten voorgehouden, zou neerkomen op 'een ultieme afwijzing van het feitelijke machtsmonopolie'.

Maar voor de helft van de fractie was dat nu juist het tere punt.

Dat binnen de BSP de verkiezing van Zjelev, het eerste niet-communistische staatshoofd sinds de afschaffing van de monarchie na de oorlog, heel moeilijk ligt bleek donderdag ook uit een venijnig commentaar van Stefan Prodev, de hoofdredacteur van het partijblad Doema. Prodev was ooit een moedig opposant van het communistische bewind en zelfs nog een van de oprichters van de oppositionele Club voor Glasnost en Perestrojka (leider: Zjeljoe Zjelev); sinds zijn aantreden als hoofdredacteur van Doema heeft hij echter zijn eigen transformatie doorgemaakt, getuige een groot aantal giftige aanvallen op oppositiegroepen die vraagtekens plaatsen bij de geloofwaardigheid van de BSP. In zijn commentaar op de verkiezing van Zjelev stelde Prodev donderdag dat de nieuwe president, een filosoof die alom bekend staat om zijn matigende optreden en die vooral om die reden voor Loekanov en de andere BSP-leiders acceptabel is, sinds de val van het communistische regime in november blijk heeft gegeven van 'een steeds actiever en hardnekkiger sociaal extremisme'.

Op talrijke bijeenkomsten, aldus Prodev, heeft Zjelev de gemoederen niet tot bedaren gebracht maar juist 'gevoelens van haat aangewakkerd tegen al diegenen die de standpunten van zijn (oppositionele) Unie van Democratische Krachten niet delen'.

Doelwit van Prodev bij die uitval was niet alleen Zjelev: doelwit waren indirect en nauwelijks verhuld ook de partijleiding, en dan met name premier Loekanov en BSP-leider Aleksandur Lilov. Loekanov en Lilov hadden juist woensdag tijdens een zeer rumoerige bijeenkomst van de partijleiding de BSP-achterban opgeroepen 'de onvermijdelijke en noodzakelijke compromissen te aanvaarden die door de partij (met de oppositie) worden bereikt'. Dat nu valt Prodev, en met hem menigeen binnen de voormalige communistische partij, heel moeilijk. De partij bestaat nog altijd in hoge mate uit een kader dat gewend is macht uit te oefenen en een leiding die weliswaar vol goede moed en even goede wil aan een nieuw tijdperk is begonnen maar die haar eigen verleden als een zware last meetorst: mensen als Loekanov en Lilov, de afgetreden president Mladenov, vice-premier Aleksandrov, minister van defensie Dzjoerov en andere BSP-kopstukken hebben jarenlang in hoge posities meegelopen in het vorige regime. Zij waren stuk voor stuk medewerkers van de gevallen Todor Zjivkov en slechts een enkeling kan wijzen op heldendaden in hun partijverleden in de vorm van botsingen met Zjivkov. En zelfs dat is maar betrekkelijk. Eerder deze week deed een communist die duidelijk niet tot socialist is getransformeerd, ex-vice-president Georgi Dzjagarov, uit de doeken dat juist de huidige BSP-leiders in oktober 1988 hebben verhinderd dat Zjivkov uit eigen beweging aftrad en dat ze in oktober vorig jaar, toen ze Zjivkov ten val brachten, 'niet de tirannie zelf maar slechts de tiran' op het oog hebben gehad. Zo worden de BSP-leiders, met het ene been in de toekomst en het andere nog in een lelijk verleden, gewantrouwd door iedereen: door de nostalgische communisten, door de oppositie en door de radicale hervormers binnen de partij. Die laatsten verweten op een bijeenkomst in Sofia, vorige week, de BSP-leiding zelfs 'de vernieuwing van de partij de rug te hebben toegekeerd'. De BSP-structuren zijn, aldus de hervormingsgezinden, 'op alle niveau's nog steeds verlamd'.

De partij kan slechts overleven als ze haar eigen geschiedenis kritisch bekijkt en de verantwoordelijkheid aanvaardt voor de huidige toestand van de Bulgaarse samenleving. 'De BSP moet haar totalitaire en bolsjewistische gewoonten en werkmethoden afzweren en zonder compromissen afscheid nemen van alle gecorrumpeerde en in diskrediet gebrachte personen binnen haar gelederen.'

Niet bekend