Twintig, honderd, duizend miljard?

Oud-ambassadeur Korthals Altes heeft zich gemengd in de discussie over de vraag of Gorbatsjov geholpen moet worden. Zoals te verwachten was, luidt zijn antwoord: ja. In een artikel op deze plaats in de krant van 27 juli vindt hij het maar 'triest' dat de topontmoetingen in Dublin, Londen en Houston 'niet veel meer hebben opgeleverd dan wat bemoedigende woorden en een 'studie' naar de mogelijkheden voor hulp aan de Sovjet-Unie'. Maar zelf vindt hij ook dat een 'zorgvuldige analyse van de mogelijkheden om op zinvolle wijze hulp te verlenen' nodig is. Wat dan precies het verschil is tussen een 'studie', waar hij nogal smalend over doet, en een 'zorgvuldige analyse', die hij nodig acht, is niet helemaal duidelijk. Stel dat die zorgvuldige analyse tot de conclusie leidt dat het niet mogelijk is op zinvolle wijze hulp aan de Sovjet-Unie te verlenen wat dan? Dat is geen frivole vraag, want de berichten die dagelijks uit de Sovjet-Unie komen, wijzen op een steeds groter wordende chaos. Republiek na republiek verklaart zich soeverein. De Oekraine, de grootste republiek na de Russische, maakt aanspraak op eigen strijdkrachten en een eigen neutrale buitenlandse politiek.

Vorige week heeft Gorbatsjov de ontbinding van 'nationalistische militia's' bevolen, maar dit bevel wordt algemeen genegeerd. Armenie's antwoord erop is zelfs de militia's in eigen republiek onder een 'nationale verdedigingsraad' te stellen. Nu kan Gorbatsjov alleen nog maar een beroep doen op het leger, maar dat is in de lagere regionen zelf verdeeld en in de hogere tegenstander van zijn perestrojka.

Hoe in zo'n bestuurlijke chaos eventuele hulp nog op enigszins zinvolle wijze verdeeld zou kunnen worden, is een raadsel. Zou het niet beter zijn die hulp, als ertoe besloten zou worden, niet aan Gorbatsjov, dat wil zeggen: de Unie, te geven, maar aan de afzonderlijke republieken? Gorbatsjov lijkt steeds meer een irrelevante figuur te worden, die zijn macht kwijt raakt aan lokale overheden als die er nog zijn.

Een vergelijking met de toestand in Polen is interessant. Daar worden de draconische voorwaarden voor een sanering van de economie en voor een zinvolle besteding van eventuele hulp door de bevolking vooralsnog (hoe lang nog?) aanvaard, omdat zij zich in de huidige regering legitiem vertegenwoordigd ziet. Dat gezag heeft Gorbatsjov in eigen land niet. Misschien zullen de Jeltsins dat, ieder in eigen republiek, krijgen en daarmee de voorwaarde scheppen voor echte, door de bevolking gedragen hervormingen.

Dan zou dus de Sovjet-Unie uit elkaar moeten vallen, zo niet formeel ontbonden worden, alvorens hulp enige zin zou kunnen hebben. Het nieuwe unieverdrag, dat de verhouding tussen de republieken en de Unie opnieuw moet vaststellen en waarover de onderhandelingen dezer dagen moeten beginnen, is wellicht een laatste poging van Gorbatsjov om deze desintegratie voor te zijn, maar is hij er niet al te laat mee? Nu hebben we het tot dusver alleen nog maar gehad over de staatkundige of politieke voorwaarden die dienen te worden vervuld alvorens er sprake kan zijn van enig economisch herstel. Hoe staat het met de economische toestand zelf? In welke orde van grootte moeten we denken wanneer we over eventuele hulp aan de Sovjet-Unie spreken? Korthals Altes spreekt (vooruitlopende op het resultaat van de 'zorgvuldige analyse') van een 'substantieel hulpaanbod'. Wat is dat? Twintig miljard, honderd miljard, duizend miljard? Die getallen zijn niet zo uit de lucht gegrepen als het lijkt. Het ziet er steeds meer naar uit dat de jaarlijkse kosten van de economische aansluiting van de DDR aan de Bondsrepubliek tegen de 100 miljard DM gaan lopen, al wordt dat getal, in verband met de verkiezingen van 2 december, nog niet officieel genoemd. Welnu, de DDR telt slechts 16 miljoen inwoners (tegen de Sovjet-Unie 250 miljoen), en haar verrotte economie verkeert, vergeleken bij die van de Sovjet-Unie, nog in blakende welstand.

Daarover praten we wanneer we meestal te gemakkelijk over hulp aan de Sovjet-Unie spreken. Het kan in het eigenbelang van het Westen zijn zulke hulp te geven onder andere teneinde te voorkomen dat de duizenden kernwapens in verkeerde handen vallen en de zeventien kerncentrales allemaal Tsjernobyls worden maar de andere landen van Oost- en Midden-Europa hebben er een groter moreel recht op.