Homoseksualiteit Rusland thema van openbaar congres; Deseksuele perestrojka

We hobbelen in een bus vol homologen over de weg van Tallinn naar Tartu. Een student uit Rostov aan de Don zit naast me en vertelt van het homoleven in de hoofdstad van de Russische mafia. Het is een treurig verhaal van verdrukking zonder verweer. Ik vertel hem van het homoleven in Amsterdam.

Een groter contrast is nauwelijks denkbaar. In de Sovjet-Unie is niet alleen het plegen van 'sodomie' strafbaar met maximaal drie jaar gevangenis, ook het verspreiden van geslachtsziekten is een misdrijf. De emancipatieclub 'homo-laboratorium', die van 1984 tot 1986 in Leningrad bestond, is door de KGB ontbonden omdat ze een staatsvijandige instelling zou zijn. De leden van deze homobeweging verloren zonder uitzondering hun banen. De repressieve Sovjet-politiek heeft verreikende gevolgen voor het leven van de homo's. Niet alleen een homobeweging ontbreekt geheel en al in de Sovjet-Unie, er zijn ook geen bars. Verstrooiende en wetenschappelijke literatuur verschijnt er niet en wordt evenmin geimporteerd. Mannen zoeken elkaar op in parken en toiletten, of in kleine vriendenkringen waarbinnen ze geheel op elkaar moeten kunnen vertrouwen. Familieleden lichten ze vrijwel nooit in over hun seksuele voorkeuren. Een moeder uit Leningrad volgde haar zoon drie maanden overal om te voorkomen dat hij zich nogmaals aan dit soort staatsgevaarlijke activiteiten zou bezondigen. Sommige homo's hebben hun leninistische lessen zo goed geleerd dat ze zich vrijwillig aanmelden bij psychiaters voor een medische behandeling. De doktoren helpen graag en geven en plein public hoog op van hun therapeutische successen. De Sovjet-psychiatrie verdient niet alleen een brevet van onvermogen wegens de behandeling van politieke delinquenten, maar evengoed voor deze seksuele hersenspoelingen.

'Too much'

Toch verandert er iets in het vaderland van het communisme. Bij mijn aankomst op het vliegveld van Moskou doorzocht een douanier mijn bagage zeer grondig. De stapel wetenschappelijke homoliteratuur in mijn koffer bracht hem tot de verzuchting dat dit 'too much' was. Hij haalde zijn cheffin erbij, een gedecideerde dame die na een nauwkeurig onderzoek vaststelde dat het 'om een belangrijk onderwerp gaat, waarover in de Sovjet-Unie te weinig wordt gesproken'. Ik kon doorlopen. Het gerucht gaat dat het anti-homo artikel zal worden afgeschaft. In Moskou verscheen onlangs het eerste homoblaadje, Tema, in een oplage van 30 exemplaren. Er is in de Sovjet-Unie duidelijk een seksuele perestrojka aan de gang. In de kiosken liggen foto's van schaars geklede dames en in de bioskopen draaien films met opwindende titels als Sexplorers. In het ondergrondse videocircuit geldt De vierde man naar het boek van Reve als een klassieker. En ten slotte organiseert de Estse Academie van Wetenschappen een openbaar congres over homoseksualiteit onder de ambitieuze titel 'Sexual minorities and society'. Het is de eerste keer in de Sovjet-Unie dat een overheidsinstelling homoseksualiteit publiekelijk ter sprake brengt.

Aan de vooravond van het congres wandelden de deelnemers door Tallinn. De historica Lillian Kotter, mede-organisatrice van het congres, gidste ons door het fraaie oude centrum. Ik liep in de staart van de stoet naast een paar Russische jongens. Zij smoesden met elkaar en Dimitri, de student uit Rostov die de Engelse taal het best beheerste, bracht de moeilijke vraag over: 'Are these Westerners all gays and lesbians?' Volgens mij bestond daar geen twijfel over. En of ze zelf ook 'gay' waren? Na enig overleg in het Russisch bevestigde Dimitri mijn vraag. Het was voor hen een openbaring dat homo's zelf zonder omwegen over het homoleven kunnen spreken, ook binnen de wetenschap.

Misdadig

De meeste specialisten die zich er op dit moment in de Sovjet-Unie mee bezig houden, beschouwen homo's als ziek en misdadig. De muur tussen Oost en West was geopend en Dimitri vertelde me alles over het Russische homoleven. Het is niet alleen onvoorstelbaar hoe achterlijk de Sovjet-Unie op het gebied van seksuele praktijk is, dat geldt evenzeer voor de seksuele theorie. Alle literatuur die sinds de jaren twintig in het Westen is verschenen, literair en wetenschappelijk, is zo ongeveer aan de Sovjet-Unie voorbijgegaan. Vorig jaar is voor het eerst een vertaling verschenen van Freuds teksten over seksualiteit die uit het begin van deze eeuw dateren! Homoklassiekers zoals Michail Koezmin zijn nog altijd niet opnieuw uitgegeven, en levende dichters als Geraldi Trifonov en Perelesjin zijn volslagen onbekend. Dat Gogol, Tsjaikovski, Diagilev en Eisenstein homo's waren, spreekt niemand in de Sovjet-Unie openlijk uit, als men het zich al realiseert. Een Nederlandse student heeft makkelijker toegang tot informatie over de Russische homocultuur dan een Russische homo.

Dimitri belichaamt al deze tegenstellingen. Hij schuift naast mij aan in de bus die ons naar Tartu voert, we wandelen halve nachten door een uitgestorven Tallinn en toch is hij ondanks alle nabijheid vele jaren, wersten en woorden verwijderd. Wat mijn tijdgenoot me vertelt, kan ik niet navoelen. Met je ouders leven op een driekamerflat en niet kunnen zeggen dat je op jongens valt. Lid worden van de Komsomol om je kansen op een studie en carriere niet te verspelen.

Wat ik hem van Amsterdam met zijn tientallen homobars, homomonument, homostudies, homobibliotheek vertel, is voor hem even ver verwijderd als zijn wereld voor mij. Maar we zijn er vast van overtuigd dat ons gefluister Amsterdam en Rostov dichter bij elkaar brengt.