Spectaculaire Brabantse operaproduktie in evenementenhal kosttwee miljoen; Internationale solisten in Bossche Aida

DEN BOSCH, 2 aug. De hal, vol levensgrote sfinxen en immense zuilen met hierogliefen en lotusbloem-versieringen, is snikheet en men waant zich in een geheime opslagruimte van het Egyptisch Museum in Kairo. In een andere hal ligt een enorme kop van een farao op de vloer, die is bedekt met een rood-bruine zandsoort en afkomstig lijkt uit de Sahara. Maar in een kamer daarachter bestaat de lunch uit Bossche bollen, gretig opgesmikkeld door een dirigent en een aantal zangers.

We zijn dus niet in Egypte en de tijdmachine heeft ons helaas geen vierduizend jaar teruggebracht in het verleden: dit is de sport- en evenementenhal De Maaspoort in het 's-Hertogenbosch van anno nu, waar wordt gerepeteerd voor een serie voorstellingen van Verdi's opera Aida. Op 24 augustus begint het evenement met een groots gala, voor toeschouwers met een VIP-arrangement omlijst door ontvangsten in een luxe-paviljoen en diverse 'buffets de degustation'. Deze Aida komt tot stand zonder een cent directe subsidie van de overheid, zo verklaart niet zonder trots producent Michiel Westering. Volgens hem is dat een unieke situatie bij zo'n groot cultureel project evenement, dat een begroting heeft van twee miljoen gulden. Wel is de gemeentelijke schouwburg Casino een risicodragende partner in de produktie, met als hoofdsponsor het Bossche bedrijf Panasonic, dat zijn 25-jarig bestaan viert en alle drieduizend kaarten voor de voorstelling van 28 augustus heeft opgekocht. De in totaal vijftienduizend kaarten voor de vijf voorstellingen zijn inmiddels al op duizend na verkocht, ook al varieren de toegangsprijzen van 75 tot 150 gulden voor de galapremiere en van 50 tot 100 gulden voor de overige voorstellingen.

Het Bossche Aida-plan leefde al lange tijd bij plaatselijke notabelen ('de notaris en de architect') en dateert uit de jaren zeventig, toen in het naburige Tilburg een aantal koren een Aida brachten. Pas na een rapport van Michiel van Westering, die in verschillende functies werkzaam was bij de Nederlandse Opera in Amsterdam, kwam het plan in korte tijd van de grond. Volgens Westering moesten verschillende Brabantse kunstinstelling samenwerken bij deze Aida, die professioneel diende te worden georganiseerd en waarvan het artistiek niveau tenminste het overige opera-aanbod in ons land zou evenaren.

De eerste twee doelstellingen zijn inmiddels gerealiseerd. Het Brabants Orkest begeleidt de Aida, bijgestaan door leerlingen van het Brabants Conservatorium. Er wordt gezongen door het Brabant Koor en er wordt gedanst door het 'Aida-ballet', samengesteld uit professionele Nederlandse dansers. Dirigent is Ed Spanjaard (41), onder meer bekend als uitvoerder van hedendaagse muziek. Als assistent van Bernard Haitink, Georg Solti en Herbert von Karajan maakte hij al op jonge leeftijd een veelzijdige carriere, waarbij hij ook zelf opera-voorstellingen dirigeerde in Covent Garden en Glyndebourne. Bij het Limburgs Symfonie Orkest, waarvan hij zes jaar chef-dirigent was, leidde Spanjaard regelmatig opera's die werden geproduceerd door het orkest en bij het Brabants Orkest dirigeerde hij eerder een concertante uitvoering van Mignon van Thomas.

Deze Aida wordt de eerste die Spanjaard zelf dirigeert, maar hij heeft ruime ervaring met de opera. In 1977 assisteerde Spanjaard Riccardo Muti in Covent Garden bij een voorstelling met Placido Domingo, Montserrat Caballe en Fiorenza Cossotto. En in 1980 hielp hij Herbert von Karajan in Salzburg bij een Aida, waarin werd gezongen door Mirella Freni, Jose Carreras en Piero Cappuccilli.

De solistenlijst van de Bossche Aida is internationaal samengesteld. De titelrol wordt gezongen door de Oostenrijkse sopraan Gabrielle Lechner en de Engelse tenor Jeffrey Lawton is Radames. Beiden zingen voor het eerst in een Aida. De Amerikaanse Gail Gilmore is Amneris, een rol die zij eerder onder andere in Verona met succes zong. De rest van de rolbezetting is Nederlands: Jan Derksen is Amonasro, Hans Scheijen zingt de rol van Ramfis, Pieter van den Berg is de farao en Ingrid Kapelle vertolkt de rol van de priesteres.

Regisseur is de Zwitser Dominik Neuner, die drie jaar geleden bij het Limburgs Symfonie Orkest een opmerkelijk scherpe en vrijmoedige voorstelling van Mozarts Die Entfuhrung aus dem Serail ensceneerde. Ook op Aida heeft de regisseur een onconventionele visie. Volgens Neuner is niet Aida de hoofdpersoon, maar draait deze voorstelling om Radames, Aida's geliefde.

Tijdens de ouverture ontwaakt Radames als een oude man, die kennelijk een droom heeft gehad en zich die dan moeizaam herinnert. De handeling van de opera blijkt dan die herinnering: aanvankelijk was het een in vervulling gegane wensdroom om legeraanvoerder te mogen zijn en zegevierend zijn rentree te maken met de triomfmars. Maar daarna ontwikkelt zich een boze droom: het vermeende verraad aan het vaderland, als hij met Aida en Amonasro wordt betrapt, gevolgd door zijn veroordeling tot de dood, waarin Aida hem volgt in dat prachtige en ontroerende slotduet: 'De hemel opent zich; vaarwel aarde, dal vol tranen, verdwenen in verdriet.'

Goddelijk instituut

Bij Neuner gaat het niet om een uitbeelding van 'werkelijkheid' maar om het tonen van de innerlijke beleefde strijd van een man tussen twee concurrerende vrouwen: de slavin Aida, dochter van de door hem overwonnen vijand, en de Egyptische farao-dochter Amneris. Dat is tegelijk ook de strijd tussen liefde en maatschappelijke plicht in een starre maatschappij beheerst door een farao die geen individueel mens is maar een goddelijk instituut.

In de Maaspoorthal zitten de drieduizend toeschouwers tijdens de voorstelling op tribunes rondom het speelvlak. In de eerste actes is de vloer bedekt met zand, later wordt daaronder de Nijl zichtbaar en verschijnt ook een piramide. Het orkest zit in een hoek. De akoestiek in de hal wordt verbeterd met elektronische apparatuur die niet werkt als versterking maar wel de te korte nagalmtijd verlengt.

Op originele wijze zoekt deze Aida een oplossing voor de tegenstelling tussen de actes een, drie en vier, die sober en mysterieus van karakter zijn, en de tweede acte, de spectaculaire en massale triomfmars, die voor velen de attractie is van Aida. Het monumentale deel van de voorstelling staat buiten: de vele grote decorstukken met sfinxen en pilaren die afkomstig zijn van de Opera in Bonn. Als men de hal betreedt heeft men dat deel van de voorstelling al achter de rug, waarna de regie van Neuner zich vooral kan richten op de intiemere aspecten van de opera en meer dan veelal gebeurt de dramatische ontwikkeling van de personages.

Spektakel is er overigens dan toch nog genoeg: tijdens de triomfmars, die langs twee trappen leidt, zullen 225 zangers, koorleden, musici en figuranten op de scene staan, onder wie ook zes Belgische trompettisten met originele 'Aida-bazuinen'. En al paraderen er geen levende panters en olifanten, fakkels en vlammen zullen niet ontbreken.

Voorstellingen: 24, 26, 28, 31/8; 2/9. Kaartverkoop via Nat. bespreekbureau, Laren en de VVV-theaterbespreekbureaus.