Hagiografisch beeld van schrijver James Baldwin

In december 1987 overleed in Frankrijk de zwarte Amerikaanse schrijver en activist James Baldwin. Hij zou zelf de laatste zijn om het toe te geven maar Baldwin was aan het eind van zijn leven een verbitterd man. Tot in zijn laatste jaren sprak hij op verzoenende toon over de rassenproblemen in de Verenigde Staten. Maar een van zijn laatste romans, If Beale Street could talk, was anders van toon dan zijn vroegere romans. In de documentaire James Baldwin, the price of the ticket, die de NOS vanavond uitzendt noemen de mensen die hem nastonden het geen verbittering maar woede, die hem tot op het laatst dreef.

De jaren zestig hadden Baldwin aangegrepen omdat hij vrienden als Malcolm X en Martin Luther King ten grave had gedragen. Vrienden en bekenden vonden dat Baldwin zelf ook gevaar liep, zodat hij zich in Frankrijk vestigde, een land waar hij van 1948 tot begin jaren zestig ook onderdak had gevonden. 'You don't leave home, you take everything with you', zei Baldwin, die het voor zichzelf niet per se nodig vond om in de Verenigde Staten te blijven. Hij was tenslotte schrijver, hoewel zijn volk thuis vroeg om leiderschap en activisme. Toch was het ook een dilemma voor Baldwin zelf: de keuze tussen romans en essays schrijven en activisme voor gelijke behandeling van blank en zwart. Baldwin was een charismatische persoonlijkheid. Tijdens zijn laatste bezoek aan Nederland in 1984 sprak de doodvermoeide schrijver onder meer in de Balie in Amsterdam. Toen het publiek na de pauze vragen mocht stellen, bleken er weinig vragen te gaan over Baldwins lezing of over zijn werk. Mensen vroegen hem om raad en Baldwin gaf beleefd en geduldig antwoord. Dat deed hij ook een paar uur later tijdens een bijeenkomst bij zijn Nederlandse uitgever De Bezige Bij, waar ondergetekende als verslaggever zijn vuurdoop beleefde. Wat een opluchting dat die man zo vriendelijk was!Jamie Baldwin werd geboren in 1924 in de Newyorkse wijk Harlem als oudste van negen kinderen. Zijn zeer godsdienstige vader, die alle Baldwin-monden nauwelijks kon voeden, zag zijn zoon graag in het priesterambt maar de jonge Baldwin was verslingerd aan lezen. Het leidde tot de nodige ruzies thuis. De schrijver zei later over zijn vader: 'He couldn't bend, only be broken.' James Baldwin bibberde van ontzag en vrees en verklaarde later dat alle latere tegenslagen in het niet vielen vergeleken met die angst. In zijn debuutroman Go tell it on the mountain schrijft Baldwin over zijn jeugd.

De documentaire die de NOS vanavond over Baldwin uitzendt geeft een mooi beeld van de schrijver. Uit verschillende periodes van zijn leven zijn opnamen bijeengebracht, de getuigenissen zijn to the point en alle facetten komen aan de orde. Het beeld is wel hagiografisch. We horen van zijn broer, zijn vrienden, zijn uitgever, collega-schrijvers en studenten alleen maar aardige, positieve dingen. Het belang van James Baldwin vanwege zijn streven om rassentegenstellingen op te heffen wordt niet minder als we een kritische noot plaatsen bij zijn verdiensten als schrijver of zijn vertrek uit Amerika als activist. Dergelijke kritische stemmen die er ongetwijfeld zullen zijn ontbreken in de documentaire. Een ander bezwaar is dat de Amerikaanse makers ervan uitgaan dat Baldwin geen nadere introductie behoeft. Dat mag zo zijn in de States ik hoop van harte dat hij voor iedereen een begrip is voor Nederland geldt dat zeker niet. Het was beter geweest als de NOS bij het begin in een paar woorden vertelt wie Baldwin is en ook tussendoor zouden gesproken commentaar en toelichting welkom geweest zijn. James Baldwin, the price of the ticket, Ned 3, 20.20 - 21.44 uur.