AANGRIJPENDE ANTI-OORLOGSFILM OVER WITRUSSISCH JONGETJE; Schieten op het portret van Hitler

Het is een jongen om op te vreten. Zo'n jaar of veertien, hooguit vijftien en druk in de weer zo volwassen mogelijk te lijken. Hij is klein van stuk, maar hij is niet kinderachtig, o nee. In niets doet hij onder voor dat vroegwijze kameraadje van hem. Wat hij aanpakt kan rekenen op zijn dodelijke ernst, al breekt soms het kind in 'm door en dan kan de branie even de kinderlijke giechel in hem niet de baas. En hoewel hij zich vaak schaamt voor zijn moeder kan hij d'r helemaal niet missen. De jongen wordt door de Russische cineast Elem Klimov als hoofdpersoon van diens film Kom en zie (Idi i smotri) overdadig liefderijk en vol tederheid neergezet en dat gebeurt niet voor niets.

Floria, zo heet het kind, ontmoeten we in 1943, nabij zijn geboorteplaats Katyn in Wit-Rusland. We sluiten hem in ons hart en dat komt ons duur te staan. Er verstrijken wat weken, misschien een maand en dan nemen we afscheid van Floria. Van het ontroerende energieke kereltje is niets meer over. Zijn gezicht is vaal, zijn voorhoofd gegroefd, zijn mond is een bevende streep. Zijn fiere jongens-schouders hangen af en misschien zijn zijn ogen er het ergste aan toe: ze geven geen licht meer, ze knipperen en ontwijken alles wat hen beroert. Aan Floria is de Tweede Wereldoorlog voorbij getrokken. Wonder na wonder heeft zijn leven gered, maar of dat een zegen is? Floria werd in die korte tijd een ouwe, schrikachtige man. Hij is nog steeds een jongen, maar het juichende kind maakte plaats voor een stuntelend wrak. Nooit meer zal Floria ons plezier doen, steeds zal hij ons droefenis berokkenen. Want zelfs al zouden we Kom en zie opnieuw bekijken, dan zagen we de op handen zijnde ellende al in dat openhartig smoeltje doorschemeren. De vernietigende, onterende werking van oorlog is al eerder door de meest uiteenlopende cineasten indrukwekkend vormgegeven, de wreedheden waartoe mensen in die omstandigheden in staat zijn vaker en even bloedstollend verfilmd.

Klimovs film loopt uit op een klaagzang over een historische massamoord van Duitse soldaten in Wit-Rusland. Ze dreven de complete bevolking van een dorp bijeen in een graanschuur, droegen er zorg voor dat er nog geen baby werd vergeten en staken er de brand in. Met als climax het hartelijk applaus van de beulen wanneer de vlammen uit het dak slaan. Die moord grijpt je woest naar de keel, vooral door de zorg die Klimov eraan besteedde om te laten zien hoe willekeurig een gruweldaad als deze was. Maar de manier waarop Klimov oorlog in zijn algemeenheid herleidde tot het gezicht van Floria gaf zijn raspende klacht een nieuwe dimensie en maakte zijn Idi i smotri tot meer dan de 'gewone' anti-oorlogsfilm.

Kom en zie lijkt ook een studie over het verglijden van een sfeer, van het ene extreem naar het andere recht tegenovergestelde. Die studie verklaart ook de lengte van deze film (tegen de 150 minuten). Het opbouwen, afbreken en weer opbouwen van een sfeer, en dat zo geleidelijk mogelijk, vraagt tijd. Klimov begint zijn film in de ideale jongenswereld. Van daaruit weet Floria tot zijn enthousiasme door te dringen tot een partizanenkamp. Nog steeds is alles optimaal, met als hoogtepunt de hilariteit van het maken van een groepsfoto (zo te zien berust deze scene op een historisch feit). Het is er groen en fris en er is niets dat Floria niet bevalt in deze geheimzinnige volwassen wereld, hij bedankt zelfs voor het strafcorvee dat hem wordt opgelegd. Dan komt de eerste klap: hij mag niet mee met het partizanenleger, hij moet achterblijven bij de vrouwen. Woedend stampt hij het bos in en een per ongeluk vertrapt vogelnest is voldoende om de tranen te laten stromen. Een raadselachtig wild meisje lacht hem uit. Zij mocht ook niet mee, weet hij. Ze zegt dingen over de liefde waar hij niets van begrijpt maar van alles bij voelt. Ze danst voor hem en dan wordt het bos gebombardeerd. Dit geweld, de lang aanhoudende fluittoon in zijn oren, de golf van angst komt Floria te boven. Maar de volgend ochtend is hem een nieuwe, diepere duik in de verbijstering bereid, wanneer hij ontdekt dat de nazi's zijn hele dorp, ook zijn moeder en zusjes hebben afgeslacht. Zelfs uit die wanhoop weet hij even op te veren. Maar de aanblik van een zwaar gemartelde man in een vluchtelingenkamp houdt hem langer ondergedompeld. Hij waant zich zelfs medeschuldig. Daarna zien we hem nog een keer plezier maken en dat is dan voor het laatst. Hij wordt wakker met zijn wang op de flank van een dode koe. De heiige vlakte in roze ochtendlicht is romantisch en schoon, maar Floria gelooft er niet meer in. Hierna zien we hem nog allerlei verschrikkelijks doorstaan, maar van zijn veerkracht is niets meer over. De ontwikkeling van een ideaal, zorgeloos leven tot een onverdraaglijk bestaan is over de helft, het verglijden van de sfeer komt in een stroomversnelling.

Kom en zie is een indrukwekkende film. Het spel, vooral van de acteur die Floria speelt, is perfect en meeslepend, en Klimov weet zijn beelden heen en weer te laten denderen van poetisch naar beklemmend en soms regelrecht ondragelijk, van ordinair kitsch-geluk naar wrede schoonheid, zonder dat dat vermoeit of zelfs maar pathetisch aandoet.

Te weinig houdt hij echter zijn nuances en metaforen in de hand waar het de Duitse soldaten betreft. De dronken nazi die steeds op de voorgrond van een bloedbad het kader binnenwaggelt, is weergaloos effectief, maar de Duitse officier met de kille ogen die een klein halfaapje op zijn schouder koestert, doet weer af aan de stalen walging. Zo'n operettefiguur neem je niet serieus, ook niet als hij een massamoord aansticht, daarvoor is hij te karikaturaal afgeschilderd.

Het slot van de film loopt spaak op dezelfde nadrukkelijkheid. Floria schiet voor het eerst. Niet op een mens maar op een portret van Hitler. We zien in snel tempo journaalbeelden terugspoelen, en steeds opnieuw worden ze door Floria beschoten. Het laatste restje elan dat nog in hem steekt wendt hij aan om de geschiedenis ongeldig te maken, lijkt het. Het schieten houdt op bij een portret van baby Hitler op de knie van zijn moeder en Klimov wil dat wij denken aan de nazi's die de Russische peuters zo zorgvuldig meeverbrandden. Floria gooit zijn geweer in het water en strompelt weg, de partizanen achterna. Het is een te zwaar aangezet, onnodig vet uitgewerkt beeld. Het extreem was al bereikt en de weg er naartoe bevatte voldoende ideeen. Het hoefde niet nog eens extra te worden verklaard.