Radiobunker

Aan de rand van Johannesburg, tegenover een muur waarop trefzeker 'Tutu got aids from Busak' is gekalkt, staat een enorme, deels bovengrondse bunker. In die bunker is het kleiner dan je van buitenaf zou denken, want de muren zijn drie meter dik. Toch passen er 52 studio's in, een zwart en een wit platenarchief, een kluwen van volledig gescreende gangen, een drietal zwaar gepantserde liften en honderden mensen die, de strenge censuur ten spijt, nog kans zien radio- en televisieprogramma's te maken. In die bunker huist de SABC, de South African Broadcasting Corperation ofwel, in Afrikaans, de Uitsaai Korporasie.

Een van de omroepmedewerkers is Kate, een blozende blondine met een zalvende radiostem. Ze presenteert elke ochtend tussen elf en twaalf op Radio South Africa een talkshow voor engelstalige vrouwen zoals zij. Voor ze me ophaalt in de voorname SABC-hal, ben ik tweemaal gefouilleerd door een zwaarbewapende wacht die me ten slotte gelastte mijn fototoestel bij zijn collega in bewaring te geven. Die at in de belendende ruimte een patatje, het geladen pistool voor zich op tafel. Hij legde de camera in een openstaand keukenkastje en daar was het zo te zien veilig: er lagen zeker twintig pistolen in. Even later wringen Kate en ik ons door een nauw toegangspoortje, wederom gadegeslagen door geuniformeerd volk. De kluwen van gangen die dan volgt, heeft eenzelfde effect als de blinddoek op een kinderpartijtje. Zelfs de radiopresentatrice dient zich hier te concentreren. Er zijn geen ramen, geen doorkijkjes, er is niet eens een balustrade. Slechts een serie ingelijste quizmasters zorgt voor wat afleiding. Kate hangt er ook. In een van de gangen passeren we een smalle deur waarop vier camera's gericht staan. 'Controlekamer', zegt ze neutraal en wil doorlopen. Als ik stil blijf staan: 'Alle programma's in Zuid-Afrika worden met acht seconden vertraging uitgezonden. Vier om ze hierheen te stralen, vier voor de terugweg. We controleren 25 lokale radiostations. TV is overzichtelijker, die bestaat hier pas sinds '76.'

Ik wil naar binnen. 'Oh, nono.' Is er dan zoveel te zien? Twintig grommende heren met de schaar in de aanslag? 'Nee, ze screenen automatisch. Het systeem registreert van tevoren ingetoetste namen en woorden.'

'Aha, precies zoals ze de telefoon afluisteren.' 'I suppose so.' Ook vragen over haar eigen moreel beantwoordt ze ontwijkend. 'Ja, ik zou vrijer willen zijn in mijn onderwerpkeuze. Politiek roer ik niet aan. Aan de andere kant, doen jullie vrouwenprogramma's dat dan wel?' Ze duwt weer een deur open: vier Afrikaners repeteren een hoorspel en kijken geergerd op. Een studio verder draait een deejay van Radio Five keihard Madonna. Hij hoort ons niet eens. 'Is het waar dat U2 en Stevie Wonder op deze zender niet gedraaid mogen worden?' Kate, verbaasd: 'Ik denk dat ze er gewoon niet van houden.' Dat de Nasionale Party bijna tachtig procent van de zendtijd krijgt, durft ze niet te bevestigen. Achter de volgende deur bevindt zich het platenarchief. De blanke collectie althans. 'Dat is toeval', haast de vrouw achter de balie zich te zeggen. 'Uit ruimtegebrek is de zwarte muziek sinds kort elders ondergebracht. Je moet ergens een grens trekken.'

Zij is blank. De vrouw die het zwarte archief bewaakt, helemaal aan de andere kant van de bunker, is zwart. Alle gebruikers zijn dat toevalligerwijs ook: de Zulu- en de Xhosa-studio's en alle zwarte programmamakers zijn handig rond hun eigen archief gehuisvest. 'Hoeven ze niet zo ver te lopen. Om het nog makkelijker te maken, hebben we sommige platen ook dubbel. In elk archief een.' Nog geen dag later word ik opgebeld, of ik kan worden geinterviewd voor Radio South Africa. 'Geen tijd', zeg ik laf 'Ik vlieg morgen terug en ik moet nog zoveel doen!' 'U moet twee uur van tevoren inchecken, dus ik zie u bij de Luxavia-balie', zegt de dame gedecideerd. Men stond mij ook te woord, ik zal verdomme ook spreken. Ik capituleer; het wordt toch niet uitgezonden.