PIONIER-PLANTJES

Er is iets gaande op de Nederlandse arbeidsmarkt. Een fundamentele kentering kunnen we het nog niet noemen, in die zin dat de kloof tussen kansrijken en kanslozen op de arbeidsmarkt niet of nauwelijks kleiner lijkt te worden. Maar tussen de vertrouwde onheilsboodschappen ('Allochtone jongeren raken verder achterop') verschijnen in de media meer en meer berichten met een positievere boodschap. Opeens blijken allerlei bedrijven, gemeentebesturen en lokale instellingen hun eigen plannetjes te verzinnen om mensen uit 'zwakke groepen' meer kans te geven op een betaalde baan.

Daar is een simpele, en naar mijn idee zeer verheugende verklaring voor: in een aantal bedrijfstakken zijn zulke nijpende personeelstekorten ontstaan, dat de werkgevers wel gedwongen zijn deze nieuwe reservoirs aan arbeidskrachten aan te boren. In dat kader past bij voorbeeld het project 'Zullen we samensmeden', dat beoogt 250 klozen uit Noord-Holland en Utrecht om te scholen tot metaalbewerkers. Twee aspecten zijn interessant aan dit project: het maakt niet uit welk aanvangsniveau de werklozen hebben (desnoods krijgen ze extra cursussen), en iedere deelnemer krijgt na afloop van de omscholing gegarandeerd een baan in het bedrijfsleven. Het meest verheugende nieuws is misschien wel dat bedrijven en arbeidsbureau's (in navolging van een Rotterdams voorbeeld) bereid zijn zoveel geld en persoonlijke aandacht te investeren in de groep werklozen, dat succes bijna niet uit kan blijven.

In sommige takken van dienstverlening begint het tekort aan personeel al even nijpend te worden als in de metaalindustrie. Bij voorbeeld in de bejaardenzorg, de verpleging en de kinderopvang. Vandaar dat opeens ook de werkgevers in de 'zorgsector' voorstander zijn van structurele loonsverhogingen voor hun personeel. En vandaar dat nu op allerlei plaatsen wordt gewerkt aan plannen om nieuwe groepen arbeidskrachten binnen te halen. Een opmerkelijk idee is uitgewerkt door de Bedrijfsvereniging voor de Gezondheidszorg. De BVG constateert aan de ene kant toenemende personeelstekorten, aan de andere kant een stijgend aantal arbeidsongeschikten in de sector. Veel van die WAO'ers zijn stress-slachtoffers: ze knappen op een zeker moment af door de combinatie van onregelmatige werktijden, ploegendiensten, hoge werkdruk en grote verantwoordelijkheid.

Opmerkelijk

De krapte op de arbeidsmarkt leidt tot opmerkelijke ontwikkelingen. Steeds meer ervaren verpleegsters en verplegers nemen ontslag bij hun instelling voordat de stress ze teveel wordt. Vervolgens melden ze zich bij een uitzendbureau, met als voorwaarde dat ze geen nachtdiensten willen draaien, of op bepaalde afdelingen niet willen werken. Binnen een paar dagen heeft het uitzendbureau werk voor ze (soms bij hun vroegere werkgever). De slimmerik die deze sluiproute neemt, krijgt dus minder belastend werk, tegen ongeveer hetzelfde loon. En zolang de krapte op de arbeidsmarkt voor verplegend personeel voortduurt, is een uitzendkracht net zo zeker van werk als een 'vaste' kracht. Een fundamentele oplossing voor de stressproblemen levert dit alles natuurlijk niet op; de werkdruk op het resterende vaste personeel wordt alleen maar vergroot.

Met die ontwikkelingen in het achterhoofd heeft de Bedrijfsvereniging voor de Gezondheidszorg nu een slim plannetje bedacht. Arbeidsongeschikt geworden verpleegsters en verplegers kunnen misschien in de ziekenhuizen terugkeren via uitzendbureaus. Voor veel stress-slachtoffers is de stap naar een nieuwe vaste baan immers erg groot - en omgekeerd schrikt ook de werkgever vaak terug voor het risico. Een goed gereglementeerde vorm van uitzendwerk (met beperking van de werkdruk, en garanties dat de uitkering behouden blijft wanneer de zaak mislukt) kan de overstap misschien makkelijker maken. Over dit plan, met name over de inkomensgaranties, moet nog onderhandeld worden met het ministerie van sociale zaken. We mogen hopen dat de betrokken partijen enige creativiteit kunnen opbrengen.

Actief

Nog zo'n bericht dat hoop geeft voor de toekomst: de Gemeenschappelijke Medische Dienst van westelijk Noord-Brabant weet een toenemend aantal WAO'ers herplaatst te krijgen in normale banen. In Breda zijn nu vier medewerkers van de GMD full-time bezig met het bewerken van bedrijven en instellingen. Afgelopen jaar wisten ze 500 arbeidsongeschikten te plaatsen op vacatures die bij hen waren aangemeld, een verdubbeling ten opzichte van 1987. Zonder problemen gaat het allemaal niet. De GMD stuit nu op het feit dat tweederde van de arbeidsongeschikten ongeschoold, of zeer laag geschoold is. Veel vacatures die bij de GMD binnenkomen betreffen ofwel geschoold werk (daar heeft de instelling nauwelijks kandidaten voor) ofwel ongeschoold werk (maar dat is vaak te belastend voor arbeidsongeschikten). Toch laat de GMD in Breda eens te meer zien dat een actieve aanpak van arbeidsmarktproblemen vruchten afwerpt.

Een aantal grotere bedrijven is onmiskenbaar bezig zijn personeelsbeleid aan te passen om meer ruimte te creeren voor minderheden, herintredende vrouwen en soms ook voor gehandicapten. Omdat ze bang zijn voor kraptes op de arbeidsmarkt, inderdaad. Of omdat ze zich zorgen maken over de opbouw van hun personeelsbestand straks, als de toestroom van jongeren vermindert. Toch heb ik de indruk dat naast die normale zakelijke motieven ook een zekere verandering van mentaliteit meespeelt. Dit jaar heb ik enkele malen van dichtbij mogen meemaken dat een directie besloot tot het invoeren van een 'voorkeursbeleid' in gevallen waar grote aantallen nieuwe medewerkers moesten worden aangezocht. Vlekkeloos verlopen die initiatieven zeker niet, maar dat is een ander verhaal. Er leefde bij die directies onmiskenbaar een behoefte om te tonen dat ze hun 'maatschappelijke verantwoordelijkheid' serieus namen.

Laten we de zaak eens van een optimistische kant bekijken: de vraag naar arbeidskrachten stijgt, er ontstaan steeds meer kraptes op de arbeidsmarkt. Instellingen als het Arbeidsbureau en de GMD hebben geleerd van fouten uit het verleden, en maken nu optimaal gebruik van de personeelstekorten in de bedrijven. Een belangrijk deel van het bedrijfsleven is bereid meer maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen. Zie je wel, die paar goede berichten zijn de voorbodes van een wezenlijke verandering op de Nederlandse arbeidsmarkt.