Zelfs Vaclav Havel kan zich geen onwaarheid veroorloven

Vaclav Havel heeft zich bevrijd van een last, die te zwaar is om aan deze zijde van het graf te dragen: heiligheid. Wat zal het een opluchting voor hem zijn dat hij dat voor elkaar heeft gekregen. Hij kan nu net zo veel domme dingen zeggen en doen als andere presidenten, zonder het gevoel te moeten hebben tegen de hemel te hebben gezondigd. En wat een opluchting voor allen die hem bewonderen om zijn verleden als vrijheidsstrijder. Niemand hoeft meer bang te zijn de zaak van de vrijheid te verraden door kritiek op hem te hebben als hij iets pijnlijks zegt of doet. En nu kan iedereen zonder knagende schuldgevoelens toegeven niet al zijn spelletjes te waarderen.

De toonzetting van de voorgaande alinea's is te licht en te ironisch. Ik veronderstel dat ik net als vele anderen dat deden aarzelde om rechtuit te zeggen hoe zwaar deze held van de Tsjechoslowaakse revolutie van 1989 zondigde in 1990. Maar toch is het zo. Het is te zien op de voorpagina's en de televisie. Voor het oog van heel de wereld zit Vaclav Havel, de president-filosoof, grijnzend naast Kurt Waldheim.

Havel, president van een land dat minder dan een jaar geleden is bevrijd uit gevangenschap, bezoekt de Oostenrijkse president. Sedert het moment van zijn installatie is Waldheim geboycot wegens leugens over zijn dienst in het Duitse leger. Hij wist dat het vertellen van de waarheid hem het secretaris-generaalschap van de Verenigde Naties zou kosten en dus leidde hij in de tien jaar dat hij aan het hoofd stond van de organisatie die nota bene onstond door de overwinning op de Duitsers, een leugenachtig bestaan. Hij was bang te onthullen dat hij had gediend in een legeronderdeel dat oorlogsmisdaden had begaan en partisanen uit Griekenland, Joegoslavie en andere landen had gemarteld. Waldheim wist wat er in zijn onderdeel gebeurde. De leugens over zijn verleden maakte van hem een symbool van alle leugens die waren bedacht om de gruwelijkheden van Duitslands nazi-tijd te verhullen, te minimaliseren of zelfs te ontkennen.

De Oostenrijkers kozen hem als president ondanks of juist om zijn leugens en verleden. Slechts een handvol leiders wilde hem ontmoeten enige moslim-leiders, de paus, en de president van Cyprus. De Verenigde Staten laten Waldheim niet eens het land binnen. Denk de verontwaardiging eens in die zou ontstaan als George Bush of Francois Mitterrand een bezoek aan Waldheim zou brengen 'als een uiting van respect voor Oostenrijk'. Dezelfde verontwaardiging mag Havel niet worden bespaard.

Tsjechoslowaakse vrijheidsstrijders die even hard als hij dat deed tegen de communisten vochten, smeekten hem dit niet te doen. Havels vrienden in de Verenigde Staten, nog uit de tijd dat hij voor de politie op de vlucht was, zijn stomverbaasd en ongelukkig met de kwestie.

Hij moet hebben geweten dat zijn zedepreek in Salzburg, over het feit dat hij geen plannen had zijn persoonlijke geschiedenis te herschrijven, de vloek die op het bezoek rustte niet zou wegnemen. Evenmin zal hij hebben gedacht dat de schok minder zou zijn omdat hij ging in gezelschap van de president van nota bene West-Duitsland.

Eerder dit jaar verdraaide Havel op een wrede manier de geschiedenis. Bewonderaars doen net of ze doof zijn een vergissing van hen en van hem. Op 15 maart zei hij dat de vrees voor de Duitsters omdat het Duitsers zijn vergelijkbaar is met antisemitisme.

President Havel, angst voor Duitsers blijft bestaan omdat Duitsers zich schuldig hebben gemaakt aan massamoorden en martelingen, wreedheden die zo gruwelijk zijn dat gezonde geesten die nog steeds niet kunnen bevatten.

Joden werden eeuwenlang door het antisemitisme achtervolgd en zijn met miljoenen afgeslacht als gevolg van het Duitse antisemitisme. Zij hadden geen andere misdaad begaan dan de wens om te leven. Zij lieten geen erfenis van moorden na, die de Duitsers een reden gaf bang voor hen te zijn. Veel Duitsers, vooral de jongere, weten dat het tijd zal kosten en men daden moet zien voor de vrees zal zijn weggenomen. President Havel, moet het verschil tussen joodse angst voor Duitsland en antisemitisme werkelijk aan u worden uitgelegd? Waarom bezondigde hij zich aan een bezoek aan Waldheim. Is hij wellicht zo verrukt van zijn eigen imago, hoog zwevend boven de geschiedenis van Europa, zo ervan overtuigd dat hij de jongere boodschapper is van een jong Europa op weg naar een nieuw tijdperk, dat het hem niet meer kan schelen wat mensen ervan denken. Maar zelfs een held-filosoof moet af en toe rekening houden met de gevoelens en waarden van mensen die zich de dag en de les van gisteren nog herinneren. Zij hebben afkeer van zijn gebaar van 'respect' en zijn luchtige en verkeerde interpretaties van hun geschiedenis.

Gelukkig hoeft niemand een heilige te zijn om een goede president te zijn, zelfs niet een man die wordt bewonderd om zijn rebellie tegen tirannie. Maar in de hele wereld hopen Havels vrienden dat hij even een denkpauze in acht zal nemen lang genoeg om zich er rekenschap van te geven dat de geschiedenis, de filosofie en oprechte menselijke waarden niet zijn begonnen bij zijn verkiezing, noch dat de herinnering aan de waarheid daarmee eindigde.

The New York Times