Monsterproject Hindi-Engels in Amsterdamse achterkamer

Hoe vertaal je tandoori in de uitdrukking 'tandoori chicken'? Dat vertaal je niet. 'Tandoori' staat voor een bereidingswijze die de kip prachtig rood kleurt. 'Tandoori' is een begrip. Het komt uit het Hindi, een van de 837 talen en dialecten die er in India gesproken worden. Zij het dat het Hindi met alleen al 160 miljoen moedertaal-sprekers wel een hele grote taal is, en daarom ook een van de drie officiele talen van het land; de andere zijn Urdu en Engels. De meeste staten hebben daarnaast nog een staatstaal.

Voor een Nederlander is een dergelijk Babelonie nauwelijks voor te stellen. In India spreekt vrijwel iedereen meer dan een taal. Gevolg: veel code-mixing: terwijl men de ene taal spreekt gebruikt men daarin woorden en begrippen uit een andere taal. En welke taal er gesproken wordt is ook afhankelijk van waar iemand zich bevindt. In restaurants bijvoorbeeld is de voertaal gewoonlijk Engels.

Niet bekend

Verliefdheid

In 1984 nam Wagenaar Gauri Parikh, een dochter van Indiase vrienden, van een van zijn bezoeken mee terug naar Nederland. Gauri wilde in Nederland studeren. Zo gebeurde, maar daarnaast bleek een verliefdheid tussen haar en Wagenaar 'onvermijdelijk' zoals ze zelf zeggen. Wagenaar werd Hindoe en ze trouwden. Op hun etagewoning in Amsterdam zijn ze nu ruim drie jaar samen bezig aan wat rustig een monsterproject genoemd kan worden: het maken van een Hindi-Engels woordenboek.

Hindi is topleverancier van woorden aan het Engels van de media in India. Op zijn reizen was Wagenaar begonnen met in schriften wat lijsten te maken, met het aanstrepen van Hindi-woorden in India Today, etcetera. In Nederland bleken hij en zijn vrouw twee jaar geleden drieduizend woorden verzameld te hebben. Wagenaar belde uitgeverij Elsevier, die zich geinteresseerd toonde. Een aanmoediging om door te gaan.

Ze zijn niet alleen doorgegaan, ze zijn ook veel verder gegaan dan eerst in de bedoeling lag. Waar ze begonnen met min of meer onvertaalbare begrippen als 'tandoori' of 'nirvana', 'swami' en 'om' (de oerkreet, veel geuit door yoga-beoefenaren), om een paar ook in Nederland doorgedrongen voorbeelden te geven, besloten ze later een aantal complete woordenboeken als uitgangspunt te nemen. Die woordenboeken bieden niet wat zij willen bieden: een getranslittereerd Hindi-Engelse dictionaire.

Naast al die verschillende talen kent India namelijk ook minstens elf verschillende schriften. Hindi wordt traditioneel geschreven in het Devnagri-schrift, een alfabet met 22 medeklinkers en 11 klinkers dat een leek in de verte aan Arabisch doet denken. In Engelse teksten worden de Hindi-woorden in getranslittereerde vorm opgenomen, net zoals wij Griekse en Russische woorden en namen in het Latijnse alfabet weergeven.

Waarmee gelijk een van de problemen voor getranslittereerd Hindi duidelijk wordt: voor welke letters kies je. Is het wodka of vodka? Schrijf je het Hindi-woord voor mango als 'am' of 'aam'? Wagenaar: 'Hoe fonetisch er gespeld wordt hangt af van het opleidingsniveau van degene die schrijft. Vooral op uithangborden, reclame posters en billboards van films wordt er erg fonetisch gespeld. Net zoals de groenteboer in Nederland dat vaker doet dan de onderwijzer.' Nadeel van fonetisch spellen is dat woorden niet overal op dezelfde manier worden uitgesproken. In Amsterdam klinkt 'vijg' als 'fijg' en 'zeekraal' als 'seekraal'. Dergelijke verschillen zijn er natuurlijk in India ook. Het woordenboek moet daarom liefst bijdragen aan een standaardisatie van het translittereren van het Devnagri-schrift naar het Latijnse alfabet. Op aandringen van de brahmanen in India hebben Henk en Gauri Wagenaar besloten om toch ook de Devnagri-vormen op te nemen, zij het pas na de getranslittereerde vorm. Want die laatste moet als ingang dienen voor iemand die een engelstalige tekst leest en hem vanwege de Hindiwoorden even niet kan volgen. En wie niet voldoende Hindi kent (denk bijvoorbeeld ook aan de tweede generatie Indiers in Engeland en Amerika), zal daar snel mee kampen.

Ook complete uitspraken van politici komen in getranslittereerd Hindi in de krant. Vandaar dat het de woordenboekenmakers nuttig leek om ook 'gewone' Hindiwoorden op te nemen. En zo dijden 3.000 woorden uit tot 90.000. Wagenaar: 'Op een geven moment bereik je nu eenmaal een point of no return.'

Geniale vogel

Allerlei aardige extraatjes zijn in de maak: een lijst van 1450 woorden uit alle Indiase talen die standaard-Engels (en via het Engels vaak ook Nederlands) zijn geworden, zoals 'pyjama' en 'bungalow', een lijst met 825 ingangen die betrekking hebben op de zogenaamde Moghul-periode, en een lijst van 2.000 namen uit de godsdienst en filosofie.

Medewerking verkregen de Wagenaars in eerste instantie van Wagenaars broer, die voor de software implementatie zorgde, later van het India Instituut in Amsterdam, en van SARA, het rekencentrum van de Universiteit van Amsterdam waar 'echt een geniale vogel', aldus Wagenaar, de programmatuur heeft ontwikkeld die moet zorgen dat het hele manuscript straks camera ready uit de computer komt rollen. Geschatte omvang: minstens 1500 pagina's. Erin gestoken: zo'n 9.000 onbetaalde manuren. Want geld bleek vooralsnog niemand ervoor over te hebben. Voor 'brood op de plank' werkt Wagenaar 's avonds en 's nachts bij de PTT. Op eigen kosten haalde hij begin dit jaar Pangeeta Parikh uit India naar Nederland. Zij ging maandenlang met de bezem door al die bestanden heen. Ze haalde woorden die dubbel waren opgenomen eruit, en maakte het geheel consistenter.

Het project nadert nu zijn einde: half augustus gaan Wagenaar en Sangeeta Parikh naar India. Elsevier legde contact met een Indiase uitgever (Wagenaar: 'Het is ook uit idealisme dat we het boek daar willen uitgeven'), en ter plekke zal een Indiase 'scholar' ingehuurd moeten worden, die de laatste onvolkomenheden die nu nog in het woordenboek zitten, eruit moet halen. De Wagenaars zijn daarom naarstig op zoek naar een sponsor, (ze mikken voorlopig op Philips-India) die bijvoorbeeld ook de aanschaf van een flinke 'schoot-computer' (op accu's) voor zijn rekening wil nemen. Met het elektriciteitsnet van India geen overbodige luxe.

Het opzetten van een mooie databank in India is Wagenaars geheime droom. Ook zijn vrouw wil best weer in haar geboorteland wonen. En Sangeeta, die het complete Nederlandse gesprek na zeven maanden Nederland probleemloos volgt, wil haar kennis van het Duits wel gaan inzetten. Het Hindi-Engels bestand dat er nu ligt zou een goed uitgangspunt kunnen worden.

Een Nederlander die zo'n buitenlands woordenboek maakt is zeker geen novum. Wagenaar laat een in 1942 door de Koninklijke Akademie van Wetenschappen uitgegeven boekje zien. Het bevat ondermeer een facsimile van een woordenlijstje getranslittereerd Malabaars (gesproken aan de West-kust van India). De oorspronkelijke uitgave dateert van 1672. De inleiding vermeldt ook nog dat de eerste vertaling van het Nieuwe Testament in het Tamil (een grote taal in India) door Hollanders gemaakt is. In 1688.