Pluralisme

Wie de Sovjet-Unie bezoekt merkt al gauw dat het land op politiek gebied tegenwoordig meer te bieden heeft dan een partij. Op het Poesjkinplein in het hartje van Moskou, al enkele jaren de speakers' corner van de stad en plaats van verhitte politieke debatten, wordt de wandelaar een zeer verscheiden pakket aan bladen en krantjes aangeboden, van anarchistisch tot monarchistisch. Als er een agent langskomt houden de verkopers hun waar nog een beetje weg, want je mag zonder vergunning niet zomaar handel drijven, maar ook de sterke arm is duidelijk niet uit op moeilijkheden. Langs de muur hangen allerlei voor de regerende partij en de regering weinig vleiende pamfletten waar het volk zich met grote belangstelling voor verdringt.

Optochten waarin kleurige en zwarte vlaggen, kruisbeelden en leuzen tegen de communistische partij worden meegedragen, zijn een gebruikelijk straatbeeld geworden. 'Weg met de CPSU', klonk het op een recente zondag uit tienduizenden kelen op het grotendeels volgelopen gigantische Manegeplein naast het Kremlin, terwijl vertegenwoordigers van andere politieke organisaties de menigte toespraken.

Het initiatief komt niet langer alleen maar van onderop. Zowel de Russische republiek als de steden Moskou en Leningrad staan sinds kort onder leiding van niet-partijleden. Ook het Historisch museum aan de Gorkistraat in Moskou, vanouds een bolwerk van communistische orthodoxie, laat zien hoezeer de tijden zijn veranderd. In de vaste expositie hebben tegenstanders van Stalin als Boecharin en Trotski ruime aandacht gekregen en zelfs voor de antibolsjewistische partijen uit de tijd van de revolutie is zonder kritisch commentaar plaats ingeruimd.

Op dit moment loopt er bovendien een geheel objectieve expositie over 'De weg naar het pluralisme'. Behalve de communistische partij worden ook alle onafhankelijke bewegingen en partijen afgewerkt die de laatste jaren zijn ontstaan. Van het Democratisch Platform binnen de communistische partij tot de Democratische Unie wordt een beeld geschetst aan de hand van foto's van oprichtingsbijeenkomsten en meetings, programma's, vlaggen en plakaten. Er zijn vitrines voor de Baltische Volksfronten, voor de Russische patriottische (en antisemitische) organisatie Pamjat, voor de sociaal-democratische partij en voor de anarchisten. De vereniging tot eerherstel voor de slachtoffers van de terreur, Memorial, is vertegenwoordigd en er hangt een grote poster ter nagedachtenis aan Andrej Sacharov.

De expositie 'Herleefde archieven' in een van de paviljoens van de beroemde landbouwtentoonstelling in Moskou, een aanschouwelijk monument van het stalinisme, laat al evenzeer zien dat het eenpartijsysteem verleden tijd is. Niet alleen de officiele staatsarchieven hebben een bijdrage geleverd, maar ook onafhankelijke instellingen als het Moskouse Volksarchief en Memorial. Opnieuw veel herinneringen aan de terreur en ook foto's en documenten van tegenstanders van de communisten. In een belendend zaaltje worden videofilms vertoond, bij voorbeeld een volledig verslag van de 1-mei-demonstratie van dit jaar op het Rode Plein, waaraan voor het eerst in de geschiedenis alternatieve politieke organisaties mochten meedoen. De optocht nam een zodanige wending dat de leiders zich genoopt voelden het Lenin-mausoleum voortijdig te verlaten. Onlangs organiseerde hetzelfde Volksarchief in het Historisch Archief-instituut in Moskou een conferentie over de geschiedenis van de 'informele beweging', zoals de alternatieve clubs tot nu toe gezamenlijk werden aangeduid. Een ereplaats was ingeruimd voor de voorlopers van deze beweging, de dissidenten uit de jaren voor de perestrojka, van wie sommigen het inmiddels tot parlementarier hebben geschopt.

In de film Zo kan je niet leven, op dit moment in vier Moskouse bioscopen te zien, wordt Lenin afgeschilderd als grondlegger van een misdadig systeem dat aan een nieuw proces van Neurenberg moet worden onderworpen. Gorbatsjov wordt op de Arbat verkocht als duikelaartje. Het zijn zware tijden voor oude communisten die zijn opgevoed in ontzag voor gevestigde waarden en die tegenspraak alleen te vrezen hadden van hogergeplaatsten.