SPYPLANES

Veel boeken gaan over niets, sommige over dingen die er officieel niet zijn (geweest). Een zo'n ding is een vliegtuig, dat jarenlang geniepig genoteerd stond als Artikel 341, maar wreed uit de anonieme boekhouding van de CIA werd weggerukt door een salvo Russische luchtafweerraketten. Francis Gary Powers (zijn collega's noemden hem gewoon Frank) zorgde voor een wereldcrisis door zich kort voor een topontmoeting van Chroesjtsjov en Eisenhower in Parijs te laten neerschieten op een ietwat gevoelige plek: midden boven de Sovjet-Unie.

Eisenhower die niet wist dat Powers de crash had overleefd en door de Russen vrijwel onbeschadigd gevangen was genomen, werd door Moskou gepakt 'met zijn broek naar beneden'. Officiele verklaringen van het Witte Huis dat een onderzoekstoestel van de NASA uit de koers was geraakt, werden erg hard gelogenstraft door de Russen, die na enkele dagen gniffelen Powers presenteerden als levend bewijs van de Amerikaanse leugens.

Die schaamrode ergernis van de Amerikanen van toen - 1960 - wordt Powers in Amerikaanse boeken nog regelmatig kwalijk genomen. Het was, zo lijkt het wel, helemaal niet netjes van hem geweest uit de cockpit van zijn aangeschoten en tuimelende U-2 te kruipen en aan een parachute te blijven leven. Hij had de zilveren dollar met de giftige CIA-naald moeten nemen en Amerika de schaamte van een spionage-blunder moeten besparen.

Ofschoon een officiele onderzoekscommissie na de crisis tot de conclusie kwam dat Powers' U-2 inderdaad door een krachtige explosie van achteren werd geraakt, wordt bijna dertig jaar later ook in The black watch nog enige twijfel geuit aan Powers' verklaring dat dit op zijn normale (zeer hoge) vlieghoogte gebeurde. Auteur Ernest K. Gann suggereert dat Powers tijdens zijn lange vlucht in slaap gevallen zou kunnen zijn of dat hij door een 'flame-out' (straalmotor slaat af) gezakt zou zijn om zijn jet weer te starten. Op lagere hoogte zou de U-2 dan binnen het bereik van de Russische luchtafweer zijn gekomen.

Onlangs is in Moskou nog eens bevestigd dat de U-2 op bijna 70.000 voet hoogte vloog (Powers had tijdens zijn verhoor opzettelijk foutief 68.000 voet opgegeven) en dat de Russische luchtmacht zelfs geprobeerd had het spionagevliegtuig met een Sukhoi-jager te rammen. The black watch - The Man Who Fly America's Secret Spy Planes staat gelukkig niet al te lang stil bij de Powers-affaire. Ernest K. Gann beschrijft in dit opvallend niet-technische boek vlot en anekdotisch de vliegervaringen van de meest eenzame piloten ter wereld. Hij heeft de namen veranderd, maar de gebeurtenissen, hoe wonderbaarlijk ook, zijn gerelateerd aan werkelijke belevenissen.

De U-2 met zijn enorme vleugel is een moeilijk te vliegen toestel met als bijzondere eigenschap dat het eigenlijk niet wil landen. Testvlieger Tony LeVier had er tijdens de eerste vlucht op een geheime plek in de Nevada-woestijn (Gann: een groot stuk niets) al moeite mee.

De U-2-vliegers vliegen zo hoog dat ze na terugkeer kunnen zeggen dat ze 'God gesproken hebben' of - minder prozaisch - 'satellieten hebben bijgetankt'. In een ongemakkelijke cockpit, verpakt in een astronautenharnas met een omgekeerde viskom op hun hoofd vliegen de U-2-piloten bijna in de hemel, volstrekt eenzaam met een uitzicht dat ze alleen met ruimtevaarders delen.

Gann bewondert ze als the Right Stuff. Ze vormen een elite binnen de Amerikaanse luchtmacht. Ze zijn cynisch op de grond en uiterst beheerst in de lucht en hebben in hun langdurige eenzaamheid hoog boven alles (vluchten van tien tot dertien uur zijn geen uitzondering) soms de illusie niet meer bij de aarde te horen, een gevoel van 'detachment'. Dertig jaar na het incident met Powers vliegen er nog steeds U-2's langs en over grenzen van landen die iets te verbergen hebben. Niet meer stiekem met 'burgervliegers' voor de CIA, maar onder aan nieuwe, minder besmette aanduiding TR-1 voor de Amerikaanse luchtmacht.

The Black Watch gaat door en de paranoia van geheimzinnigheid is gebleven. Officieel is de U-2 niet waar hij gezien wordt en zelfs de piloot blijft in het ongewisse over de resultaten van zijn spionagemissie.

Ernest Gann heeft met zijn literair talent wat menselijke kleur gebracht in de zwarte wereld van de spionagevlieger.

The black watch. The men who fly America's secret spy planesdoor Ernest K. Gann 210 blz., Random House 1990, f51,90 ISBN 0394575075