BELANGWEKKENDE, KOEL-WREDE FILM VAN ATOM EGOYAN; Liefde, rouwen sex per video

Videodrome heette de film waarin televisiescherm en videoband werden bekeken als duivelse instrumenten die een mens konden hypnotiseren, en tot sadisme en tenslotte tot zelfmoord konden aanzetten. In een andere film, sex, lies and videotape, zagen we hoe de personages zich alleen eerlijk konden uiten en erotisch onderhouden wanneer hun contact verliep door tussenkomst van een een videocamera. Eerder al maakten Tobe Hooper en Steven Spielberg Poltergeist: over de televisie als vraatzuchtig monster dat kleine kinderen opslokt om ze nooit meer los te laten.

Verontrusting over de macht en invloed van televisie- en videobeelden waarom wordt die juist uitgedragen door de makers van filmbeelden? Misschien omdat zij het meest exact aanvoelen waar het gevaar dreigt. Ze kennen film, een helder materiaal dat de informatie opslaat op afzonderlijke beeldjes, binnen duidelijk afgeperkte kaders. Zodra het zich heeft vastgehecht op het celluloid is het filmbeeld een vaststaand feit, dat zelfs met het blote oog te zien is voor wie de filmstrook tegen het licht houdt. Videomateriaal valt op het eerste gezicht samen met film, maar filmers weten dat het iets compleet anders is. Duister en bedriegelijk onttrekken videobeelden zich aan het daglicht. Definitieve videobeelden bestaan niet, ze kunnen met een druk op een knop worden gewist of, opnieuw in de camera of recorder gelegd, worden vervangen door andere beelden. Bovendien laat het videoplaatje zich niet apart identificeren, want de videotechniek slaat de informatie voor een plaatje op verspreid over vier beeldjes. Televisiebeelden zijn zelfs helemaal ongrijpbaar wanneer ze direct, zonder ze vast te leggen op een beeldband, worden verzonden naar een ontvanger. Ze werden gezien en vervolgens is het of ze nooit hebben bestaan. Ze konden net zo goed een zinsbegoocheling zijn, een droom, een fata morgana.

De jonge Canadees-Armeense cineast Atom Egoyan gaat het verst in zijn zorgen. Voor hem staan televisie en video op het punt de wereldheerschappij over te nemen, met een optie op de dagelijkse werkelijkheid. In Family Viewing, zijn vorige film, introduceerde hij een gezin. Hij legde het vast op de manier van de soap opera's en het gezin gedroeg zich daar ook naar, met desastreuze gevolgen. Daarnaast verkoos de vader van dat gezin de Armeense wortels uit te vlakken ten gunste van een geassimileerd Canadees bewustzijn. Hij maakte korte metten met het collectieve geheugen van zijn familie: hij speelde de videotapes waarop jarenlang hun gezinsleven was vastgelegd over met zijn seksuele escapades.

Egoyan zet in zijn nieuwste film Speaking Parts zijn maatschappij-filosofische onderzoek voort, opnieuw met het vluchtige videobeeld als troebel spinneweb. Ook hier leven de belangrijkste personages onder een dak, niet van een eensgezinswoning maar van een hotel. Het zijn de jonge vrouw Lisa in de linnenkamer, de schoonmaker annex vaste hotel-gigolo Lance, de hotelgast Clara. Lisa maakt Lance het hof, Lance valt voor Clara en Clara schenkt hem het ware leven. Lance noemt zich acteur maar verder dan zwijgende beeldopvulling in speelfilms en televisieprodukties kwam hij niet en Clara bezorgt deze eeuwige figurant een 'speaking part' in de televisieserie die zij heeft geschreven. Lance bestaat, dat zal bevestigd worden in televisiebeelden.

In deze film krijgt de videotape een veel machtiger positie toebedeeld dan in Family Viewing. In een stijl die niet surreeel is, ook niet irreeel, maar die nog het beste kan worden omschreven als 'para-reee'l, dat wil zeggen parallel aan onze realiteit, schetst Egoyan een wereld waarin video- en televisiescherm bezig zijn het tastbare leven te vervangen. 'Woorden zijn zo bijzonder niet' zegt iemand. Daarmee lijkt de koel-wrede manier van doen in Speaking Parts van een passend motto voorzien, want het beeld is allesoverheersend. Lisa bekijkt avond aan avond op films uit de videotheek haar geliefde, de figurant Lance. Clara zien we, in een wonderschone, ijle scene, plaatsnemen op een bankje in een witmarmeren columbarium. Ze drukt op een knopje, de elegante steen met de gouden naam erop schuift opzij. Maar op de plaats waar we de urn met as van haar gestorven broer verwachtten, zien we een videoscherm dat beelden van de overledene vertoont. Haar rouw beleeft ze per videoband, net als Lisa haar liefde. Ook herinneringen bestaan in Speaking Parts bij de gratie van videobeelden. Dus is er sprake van een feest, dan dient er een man met een camera rond te lopen, of het nu een huwelijksfeest betreft of een orgie. Wie werkelijk belangrijk is, verschijnt niet lichamelijk maar is aanwezig per videoverbinding en dus wordt er door een gezelschap vergaderd met de grote baas op een groot scherm aan het hoofd van de tafel. Egoyan laat zelfs zien hoe Clara en Lance per video met elkaar te vrijen.

Videotape en het televisieprogramma ontpoppen zich als de natuurlijke vijanden van het individu en van de waarheid. Video eist een schone schijn, voor een serieus gesprek is geen plaats. Naderen videobeeld en werkelijkheid elkaar te dicht, dan vallen er slachtoffers. Bij de televisie maakt een verlicht-despotisch producent uit waar jong en oud van houden ('de mensen zien nu eenmaal graag wat ik zie') en Clara ontdekt tot haar wanhoop dat ze nooit een autobiografisch drama had mogen uitleveren als stof voor een televisieserie. Met Lisa's ogen mee laat Egoyan ons naar de beeldbuis kruipen. Ze wil haar geliefde Lance zo direct mogelijk benaderen, maar hoe meer ze vordert, des te minder tastbaar hij wordt. In de opgeblazen videobeelden een sterk effect dat Egoyan ook al in zijn vorige film toepaste zien we hoe de lijnen van het televisiescherm tralies worden, een gevangenis zonder deur. Speaking Parts wordt griezelig wanneer een helder filmbeeld plotseling overspringt in zo'n betralied videobeeld: Lisa dreigt ten onder te gaan aan angstvisioenen en te stikken in de sneeuw van een televisiekanaal dat zijn zender verloor.

Speaking Parts is een belangwekkende film dankzij de ideeen die Egoyan er uitwerkt, maar hij biedt meer dan dat. De film verstrikt de kijker ook in een doorsnee liefdesgeschiedenis. Die is nauwelijks herkenbaar omdat Egoyan hem onorthodox vertelt en hem afzet tegen een ongewoon kil decor. De vertrouwde psychologische conventies zijn geen leidende factoren, dialogen en spel zijn meestal opzettelijk wezenloos. Uiteindelijk raken Lance en Lisa elkaar even aan. Alleen maar aanraken, met een enkele vinger, verder niets. Zonder tussenkomst van de videoband doet het aan als een oerdaad.