Wafelbakker laatste inspecteur jeugdgezondheidszorg; Altijd open voor 'nieuwe dingen'

Hij gaat de geschiedenis in als de laatste inspecteur voor de jeugdgezondheidszorg. Bij de bezuinigingen op WVC werd defunctie opgeheven, jongere collega's nemen het werk van dokter Frits Wafelbakker (65) over.

Hoofdluis, aids en condooms, homosexualiteit, incest, te vet eten, zelfdoding, een bonte reeks uit de wereld van kinderen tussenvier en negentien jaar waarover de samenleving dokter Wafelbakker mocht raadplegen. De werkkamer is opgeruimd, de deskundoloog belooft ook na zijn pensioen vaak van zich te laten horen.

In een bijzin vermeldt hij soms dat hij ook nog dendroloog is, een specialist die je alles kunt vragen over bomen. Om zijn medische studie te kunnen betalen, trok hij met een poppenkast door Amsterdam, de voorstellingen in de bovenzaal van Kriterion op zondagmiddag waren populair. Als een der eersten schreef hij over de gevaren van AIDS, is mede-oprichter van het AIDS-fonds dat kapitaal vergaart voor wetenschappelijk onderzoek. Met groot gemak en evenveel gezag beweegt hij zich op het gebied van de seksuologie en sociologie.

Was mede-oprichter van de beweging 'GEHUENTOZO', een bewustgekozen raadselachtige afkorting die eenvoudig betekent: Gehuwd en toch zo. Bedoeld voor homoseksuele mannen die wilden nagaan of er plaats was voor het anders gericht zijn binnen hun huwelijk. Inmiddels is een vriendelijker naam gevonden: 'Orpheus'. Het eigen huwelijk liep op de klippen. Toen er al vier dochters waren, bekende hij zijn vrouw zich meer aangetrokken te voelen tot mannen. Er volgde een scheiding. Begin jaren zeventig nog altijd aanleiding voor harde rechterlijke maatregelen. De omgang met zijn kinderen en pleegkinderen werd hem ontzegd.

Wafelbakker schreef honderden artikelen, columns, boekjes over uiteenlopende zaken als seksualiteit bij jongeren, over sport in het algemeen, over doping en zwemmen ('Het schoolzwemmen verdrinkt') en over vergiftigingen. 'Frits is trouw, vooral aan zichzelf. Hij is geen softie, maar heeft stijl en kwaliteit. Is bovendien volstrekt eerlijk en integer.

Het zit in hem om overal tegen in te gaan, maar hij laat het niet gauw breken. Is fel tegen het indelen van mensen in hokjes, zoals gebeurt in psychologisch of seksuologisch onderzoek. Hij heeft een volstrekt liberale geest, staat open voor nieuwe dingen. Zal pedofilie bijvoorbeeld niet afwijzen, maar is zeer fel tegen misbruik van macht.

Smerige toestanden zal hij niet laten voortbestaan', zegt Wiky van Rijssel die al jaren met Wafelbakker in de redactie van Sekstant zit.

De arts Floor van Laar noemt hem 'een heel dierbare jongen' ook 'warm en authentiek', ondanks de opschudding die Wafelbakker eens veroorzaakte door als hippie, met luid rinkelende armbanden en oorbellen op een van haar feestjes te verschijnen. Enkelen in het wat deftige gezelschap vonden dat maar niks. Floor van Laar werkte in de jaren zestig met Wafelbakker op het Instituut voor preventieve gezondheidszorg en beoordeelt zijn werk zo: 'richtinggevend, sturend in de jeugdgezondheidszorg. Aan hem hebben we de adolescentenzorg te danken'.

Dat de inspecteur geen tijd had voor dikke wetenschappelijke werken vindt ze bijzaak: 'Zijn redactionele bijdragen, op vele terreinen, behoren tot de klassieken'. Frits Wafelbakker is niet de deskundige die het allemaal verzint achter zijn bureau. Als het even kan is hij er zelf bij. Een gebeurtenis die hij voor geen goud wilde missen was het eenmalige popfestival in Kralingen, zomer l970. Een groot publiek maakt dan kennis met de ongebruikelijke aanpak van de inspecteur.

Oproepen in de radioprogramma's van VPRO en VARA aan artsen om zich als vrijwilliger te melden voor de medische dienst op dit driedaagse popfeest in het Kralingse Bos. Een ideetje van Frits Wafelbakker: 'Het werkte, 's avonds hadden we al twintig mensen voor het team'.

Direkt toen duidelijk was dat het festival door zou gaan, had hij zichzelf benoemd tot hoofd van de medische dienst. Het gezin was nog bij elkaar en met vrouw en kinderen kampeerde hij op het terrein: 'Die laatste ochtend, dat optreden van Pink Floyd, prachtig'.

Niet onomstreden

Boze telefoontjes naar het ministerie toen hij na het festival op de televisie geruststellend verslag deed over het drugsgebruik: 'Die man is toch inspecteur? Dit kan helemaal niet, u moet er iets tegen doen!'.

'Ja, zo is het eigenlijk al die jaren gebleven. Ik ben een wat tegendraads, niet onomstreden figuur. Dat brengt de functie ook met zich mee, maar niemand kan me verwijten dat ik onzin verkondig of mijn werk te licht opvat', zegt hij. Het dossier van het popfeest hangt in zijn propvolle werkkamer in de tweede WVC-toren in Rijswijk tussen de mappen met informatie over pollen (allergie) en pornografie.

Reorganisatie

Vrienden en kennissen weten dat Wafelbakker in het hart is geraakt toen zijn functie werd opgeheven. De reorganisatie bij de geneeskundige inspectie werd twee jaar geleden al beklonken. Met buitenstaanders wordt er dan niet meer over gesproken. Een kwestie van 'being a good sport'. Je hebt gestreden, verloren en dat was het. De inspecteur jeugdgezondheidszorg heeft zoveel aangepakt dat hier en daar van de onvermijdelijke Wafelbakker werd gesproken. Net nog hoorde je de opgetogen, levendige stem met het lichte spraakgebrek op de radio, daar verschijnt het open, wat blozende gezicht alweer in een medisch televisieprogramma. Hij werkt vanaf het begin mee aan 'Praatpaal', het jongerenprogramma van de AVRO met het dan dertienjarige talent Birgit Ganzert. Na afloop zegt ze altijd: 'En dokter Frits ook bedankt'.

Hij adviseert ook Germaine Groenier in haar praatprogramma voor de VPRO-radio. Dat ging niet goed: 'Om een of andere reden verdroeg ze mij niet. Ik ben er daar uitgetrapt'.

De redactie van 'Vinger aan de pols' heeft langer van zijn diensten gebruik gemaakt.

Nu is de wereld van kinderen en jongeren tussen vier en negentien jaar een nogal breed en door de veelheid van onderwerpen tegelijk een wat bizar werkterrein. In een week kan het gaan over kinderveilige sluitingen op schoonmaakmiddelen, moet de inspecteur naar een schoolomdat zich daar plotseling drie gevallen van zelfdoding voordeden en wordt in een vergadering gediscussieerd over seksueel contact tussen kinderen van veertien jaar.

Een onderwerp waar de inspecteur door de jaren heen grensverleggend bezig is geweest. Wafelbakker schreef er over, de ene column na de andere, zoals ook over alarmerende onderzoeken die aantoonden dat de jeugd te weinig beweegt en veel te vet eet.

Hij vindt dat jongeren recht hebben op een eigen seksuele ontwikkeling en op eerlijke voorlichting daarover. Dat hier veel tijd en aandacht aan moet worden besteed. Een kwart van de veertienjarigen heeft al uitgesproken sexuele ervaringen heeft of ouders dat nu leuk vinden of niet. Hij ergert zich nogal aan de halfslachtige opstelling van de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) die hem noodzaakt tot langdurige felle pleidooien om condoomgebruik als aanbeveling op te nemen in de officiele rapporten. 'Internationale organisaties moeten te veel rekening houden met de katholieke en de fundamentalistische landen, waar sex alleen te maken heeft met voortplanting', concludeert de inspecteur. Wiky van Rijssel: 'Seksualiteit moet de plaats krijgen die het verdient, een integraal deel van het leven zijn, vindt hij. Hij staat erook met de neus bovenop als ergens de grenzen worden afgetast, schreef columns vol over de films van Pasolini. Maar geeft ook aandacht aan de negatieve kanten van seksualiteit, zoals incest en verkrachting'.

Geloofwaardig vakman

Willem Zandbergen, die als verpleegkundige op de inspectie jarenlang met Wafelbakker optrok: 'Het is vooral de dynamiek van jonge mensen die hem aantrekt. Daarbij komt dat hij zeer gevoelig is voor egostreling, graag in het centrum van de belangstelling staat en dat lukt hem gemakkelijk bij jongeren. Nou, eigenlijk wel in ieder gezelschap'.

Zandbergen veronderstelt dat de inspecteur door iedereen serieus genomen wordt, als een zeer geloofwaardig vakman geldt.

Plaatsvervangend hoofdinspecteur Huisman, de baas van Wafelbakker, bevestigt dat, maar lijkt ook een zucht van verlichting te slaken: 'Binnen een dienstverband kan het een probleem zijn, zo'n individualist in je ploeg. Hij is echter bijzonder inspirerend, krijgt de mensen ook altijd weer gemobiliseerd, maar ik ben wat blij dat we hier niet een hele serie van die figuren hebben'. Tijdens haar jaren als schoolarts heeft ze Frits Wafelbakker leren waarderen: 'Je kunt met hem over allerlei zaken een gesprek voeren. Bijzonder knapis hoe hij allerlei gebeurtenissen of ontwikkelingen kan verbinden met zijn werkterrein. Ik geloof niet dat iemand hier de behoefte heeft gehad hem te corrigeren'.

Wanneer Wafelbakker op inspectietochten gevaarlijke zaken vaststelde, zoals een vijver bijeen dagverblijf, een giftige heg, was een enkel woord meestal genoeg.

Verpleegkundige Zandbergen: 'Hij vraagt dan of er al kinderen van de taxushaag hebben gegeten. Jammer van het geld, maar de struiken werden direkt vervangen.

Schrijven doet Wafelbakker dus bijzonder graag en altijd met de woorden van zijn vroegere docent Garmt Stuiveling in het achterhoofd: 'Zeg het maar in gewone taal'.

De inspecteur hanteert dit uitgangspunt niet alleen bij het schrijven van columns. Zijn collega-ambtenaren en de medici die met hem bijvoorbeeld over jeugdseksualiteit vergaderen, weten inmiddels dat hij woorden als vagina en penis onzin vindt: 'Frits noemt een lul gewoon een lul.' In vrijwel iedere aflevering het tijdschrift voor Jeugdgezondheidszorg verschijnt zijn 'bericht uit de inspectie'. En elke aflevering van Sekstant, ooit het spraakmakende blad van de NVSH, bevat een bijdrage 'Deskundologica' van Philip den Bouwmeester, zijn pseudoniem. Als aanhanger van de Vrijmetselarij liet hij een belangrijk begrip uit deze leer samenvallen met de naam van zijn moeder.

Een van de laatste columns kreeg de kop: 'Hoe sjiek is een voorhuid?' en behandelt de vele meningen over het nut van besnijding bij jongens (Wafelbakker: besnijdenis is ouderwets Nederlands en bovendien religieus). Uitvoerig gaat hij in op deze nieuwe trend in de Verenigde Staten gebaseerd op de veronderstelling dat wegsnijden van de voorhuid goed is tegen infecties en peniskanker. 'Die verklaring lijkt me veel te simpel', meent Wafelbakker. De kamer van de inspecteur staat nu leeg. AIDS-bestrijding, een woonprojekt voor oudere homoseksuelen, zijn adviesbureau vooronorthodoxe plannen krijgen alle aandacht. Wafelbakker heeft een boerderij in Gersloot onder Heerenveen met een zelf geplant bos op ruim twee hectare. Allerlei groepen logeren daar in de verschillende jaargetijden. Als gepensioneerd ambtenaar zal hij er niet vaker zijn dan anders: 'Ik denk aan Amsterdam. Verder zou ik graag meewerken aan een televisierubriek over allerlei zaken die met de gezondheid van ouderen te maken hebben. Zo'n programma is noodzakelijk, eventueel wil ik het zelf presenteren'