Rekensommen over tijdstip van de Duitse eenheid

BONN, 23 juli DDR-premier Lothar de Maiziere (CDU) heeft voorlopig op punten gewonnen. En misschien ook wel helemaal, al moet dat straks nog blijken.

In elk geval is de Westduitse politieke machtsstrijd die de afgelopen dagen in Oost-Berlijn onder dreiging met een kabinetscrisis werd uitgevochten sinds gisteravond weer terug waarhij vandaan kwam: in Bonn. Dat is het geval nu een meerderheid van de Volkskammer op voorstel van premier De Maiziere bij wijze van compromis besloot nog niet te beslissen over de vraag of de DDR voor of na die verkiezingen van 2 december toetreedt tot de Bondsrepubliek. Over zo'n besluit, dat ook beslissend is voor de vraag of beide Duitse staten straks al een kiesgebied met een kiesdrempel van vijf procent zullen vormen, moeten de komende dagen of weken de regeringen en de speciale parlementaire Duitsland-commissies in Bonn en Oost-Berlijn het maar eens zien te worden.

Als de DDR pas na de verkiezingen toetreedt, zoals de CDU, de conservatieve DSU en de ex-communistische PDS willen, zal het land nog een keer een afzonderlijke kiesdrempel kennen. Bij een drempel van 5 procent op 12 miljoen kiezers zijn dan dus circa 600.000 stemmen nodig. Treedt de DDR kort voor de verkiezingen toe tot de veel grotere Bondsrepubliek (circa 48 miljoen kiezers), zoals de SPD en de liberale groep BFD voorstaan, dan vormt heel Duitsland een kiesgebied. Dan moeten de partijen die alleen in de DDR deelnemen daar ten minste 23 procent scoren om een zetel te halen. Dat zou geen van die partijen lukken.

Dat probleem doet zich niet voor bij de CDU, SPD en de liberalen, die straks alle drie als gefuseerde partijen in heel Duitsland zullen aantreden. Ergo: als de SPD en de liberalen gisteren hun zin hadden gekregen zou het waarschijnlijk bij voorbaat met allerhande Oostduitse partijen gedaan zijn geweest. Het officiele argument was dat het nieuwe Duitse parlement straks geen verschillend gelegitimeerde leden mag hebben. Dat is een mooi uitgangspunt, al staat vast dat in de hoofdkwartieren van SPD en FDP in Bonn eerst even flink is gerekend welke electorale score het gevolg van hun stellingname zou zijn.

De Oost- en de Westduitse CDU (en de Beierse CSU alsmede haar Oostduitse zusterpartij DSU en de PDS) willen daarentegen dat kleinere Oostduitse partijen op 2 december ook een kans hebben. De vrome motivering daarvoor is onder meer dat anders de (kleine) Oostduitse partijen die de omwenteling in de DDR vooruit hielpen geheel zouden verdwijnen.

Maar ook in dit geval lijkt eerst flink te zijn gerekend. Want de CSU kan als exclusief Beierse partij niet in de DDR kandideren. De DSU, haar eigen conservatieve creatie, biedt haar derhalve bij een eigen kiesdrempel in de DDR de enige mogelijkheid om verlies aan invloed in heel Duitsland te voorkomen of te beperken. En dat ook de PDS bij zo'n aparte DDR-kiesdrempel baat zou hebben heeft als bruikbaar bijkomend gevolg dat daardoor linkse stemmen zouden worden versplinterd ten koste van de SPD. Zo, als electorale manipulatie van de CDU, ziet de SPD het tenminste. De Ost-CDU van Helmut Kohls politieke neef De Maiziere heeft nog andere motieven gegeven voor toetreding tot de Bondsrepubliek na de verkiezingen. Die liggen in de sfeer van het landsbelang en de zelfstandigheid van de DDR, haar positie jegens de Bondsrepubliek (voor de onderhandelingen over het tweede staatsverdrag, ook wel 'een wordingsverdrag' genoemd). Voorts zegt De Maiziere een vroegtijdig machts vacuum in de DDR te willen voorkomen. Dat zou, meent hij, ontstaan als de DDR voor de verkiezingen al deel wordt van de Bondsrepubliek.

Ook dat klinkt, terwijl drie weken na de invoering van de Duitse monetaire unie de verwachte sociale onrust door de DDR giert, mooier dan het is. De DDR is allang niet meer zelfstandig. Dat is vorige week nog gebleken toen Gorbatsjov en Kohl in Zjelesnovodsk allerlei ver gaande afspraken aangaande de voorwaarden voor Duitse eenwording bekendmaakten waar De Maiziere en zijn overgangsregering geen weet van hadden. Voor de komende Duitse verkiezingsdag moet het tweede Duitse staatsverdrag (inclusief de regeling van aparte Oostduitse wensen als abortus en de eigendom van voor 1949 onteigende grond in de DDR) sowieso een feit zijn. En als eenmaal een nieuw Duits parlement is gekozen zal de soevereiniteit van Oost-Berlijn helemaal theoretisch zijn.

Het leek een heel spannend weekeinde in Oost-Berlijn, maar dat het echt tot een crisis zou komen heeft al die dagen in de Volkskammer vermoedelijk niemand geloofd. Al was het maar omdat de partijen die erin overleg met hun grotere Westduitse zusters mee dreigden, de SPD en de liberalen, er zelf voorspelbaar veel nadeel van zouden hebben gehad.

Want nu de monetaire unie een feit is en de 'externe' voorwaarden van de Duitse eenheid vorige week in Zjelesnovodsk al zijn gegeven, doet het er niet zo veel meer toe of de SPD en de liberalen in Oost-Berlijn nog tot de regeringscoalitie behoren. Zij zijn weliswaar nodig voor de tweederde meerderheid die het staatsverdrag en een besluit tot toetreding tot de Bondsrepubliek vergen, maar hun fiat daarvoor kunnen zij in de oppositie net zo min weigeren als in de coalitie. Dat zo zijnde, zou het voor de Ost-SPD ook heel moeilijk zijn om zich in het belang van een betere eigen profilering in deze maanden van Oostduitse sociale onrust als oppositiepartij aan de zijde van de ex-communistische PDS te scharen. Zij zou daarmee de CDU-verkiezingsleus tegen alles wat links is ('vrijheid in plaats van socialisme') als het ware bevestigen. En de liberale groepen hebben voor de verbetering van het eigen profiel buiten De Maizieres coalitie helemaal niets te zoeken nu de komende maanden in de DDR vooral de sociale kwaliteit van de markteconomie aandacht zal vragen. Bij de sociale dienst doet Adam Smith het in zulke tijden nu eenmaal niet zo geweldig.

Premier De Maiziere is niet de sprekende pop van zijn geestverwant Helmut Kohl, de Westduitse kanselier die na Zjelesnovodsk met een populariteitspercentage van 55 zijn SPD-uitdager Oskar Lafontaine (31) ver vooruit is. Maar dat het de afgelopen dagen in Oost-Berlijn niet tot een kabinetscrisis zou komen moet De Maiziere net zo hebben gezien als Kohl, die kalmpjes zijn CDU-assistenten Seiters (kanselarij-minister) en Schauble (binnenlandse zaken) in Bonn achterliet en zelf alvast voor een paar weken naar zijn jaarlijkse vakantie-adres aan de Wolfgangsee in Oostenrijk vertrok.