Onrust in VS wegens vacature Hooggerechtshof

WASHINGTON, 23 juli Het ontslag van de progressieve Amerikaanse rechter William Brennan, die vrijdag aankondigde om gezondheidsredenen het Hooggerechtshof te verlaten, heeft tot ongerustheid geleid bij voorstanders van het recht op abortus, bij minderheidsgroepen en bij de Amerikaanse vrouwenbeweging. President George Bush zou Brennan, vrezen ze, kunnen vervangen door iemand die de balans in het Hof definitief naar de conservatieven laat doorslaan.

Bush heeft gisteravond met zijn stafleden overlegd over een opvolger van Brennan. Hij wil zo snel mogelijk een beslissing nemen. De Republikeinse leider in de Senaat, Bob Dole, zei gisteren voor de televisie dat Bush naar iemand zoekt die de constitutie strikt uitlegt en niet naar een 'activistische' rechter, zoals Brennan.

Bij de presidentsverkiezingen zei Bush dat hij in het Hof niet graag weer een 'liberale meerderheid' zou zien die zou 'wetgeven vanuit de rechtbank'.

Een staflid van het Witte Huis verklaarde tegenover het blad The Washington Post dat Bush zeker geen voorstander van abortus zou benoemen, omdat hij de conservatieven al genoeg had gekweld met de onlangs aangekondigde verhoging van belastingopbrengsten.

Toch ligt de abortus-kwestie moeilijk voor de president. Een meerderheid van de Amerikanen is voor het recht op abortus. In 1973 heeft het Hooggerechtshof dit in de zaak Roe versus Wade constitutioneel verankerd. Dit besluit was typerend voor de bijna revolutionaire manier waarop het toenmalige Hof de grondwet soms interpreteerde. Er zijn weinig wetgevende instanties of plaatselijke gerechtshoven die het 'baas in eigen buik' als grondwettelijk recht hebben uitgeroepen.

De pro-abortuslobby hoefde na deze uitspraak weinig meer te doen maar de anti-abortuslobby ontwikkelde veel politieke slagkracht. In 1989 gaf het Hooggerechtshof de deelstaten meer rechten om abortus te beperken. Sindsdien is de lobby voor abortus versterkt. Veel politici zijn intussen van tegenstanders tot voorstanders van abortus geworden.

De benoeming van een conservatieve anti-abortusrechter zal voor de kiezer niet onopgemerkt blijven. Kate Michelman van de Nationale Actiebond voor het Recht op Abortus dreigde gisteren voor de televisie: 'George Bush zal voor de benoeming verantwoordelijk worden gesteld door de pro-abortus-meerderheid in dit land'. Ook al zou het Hof conservatiever worden, dan hoeft dat nog niet meteen drastische gevolgen te hebben. In het verleden heeft het zich nooit te veel van de maatschappelijke hoofdstroom durven te bewegen.

Een ander explosief vraagstuk, waar de opperrechters vaak over moeten oordelen, is de positieve discriminatie van vrouwen en minderheden.

Positieve discriminatie wordt in de VS vaak gehanteerd. Het Hof is met een afwijkende mening van Brennan deels teruggekomen op eerdere beslissingen voor positieve discriminatie. De Senaat heeft een nieuwe wet aangenomen om het effect van deze teruggang teniet te doen. Bush heeft echter gedreigd met een veto.

Drie jaar geleden wees de Senaat de conservatieve Robert Bork af die door de toenmalige president Ronald Reagan was voorgesteld voor het Hooggerechtshof. Zijn opvattingen waren algemeen bekend omdat hij veel had gepubliceerd. Tijdens hoorzittingen voor het Congres zei hij onder andere dat de constitutie geen recht op privacy en geen rechtop abortus garandeert.

In plaats van Bork kwam de zeer conservatieve Anthony Kennedy, die zonder slag of stoot de Senaat passeerde. De progressief-liberale senator Howard Metzenbaum van de commissie van justitie voorspelde dat hij waarschijnlijk voor de kandidaat van Bush zou stemmen als hij 'enige zin voor evenwicht' kon bespeuren.

Als favoriete kandidaat wordt genoemd de 44-jarige ervaren Amerikaanse landsadvocaat, Kenneth Starr. Starr is tamelijk conservatief.

Als landsadvocaat heeft hij de pro-abortusuitspraak van het Hof aangevallen. Ook andere namen doen de ronde zoals die van de conservatieve rechter Clarence Thomas en van de speciale ambassadeur voor de handel, Carla Hills.

Aan het begin van zijn loopbaan stond Brennan vaak in het midden, later heeft hij steeds meer moeten vechten tegen een conservatieve overmacht. In zijn dissenting opinions relativeerde hij conservatieve beslissingen en gaf hij aan hoe er onderuit viel te komen. Nu hij is vertrokken blijven er drie liberale rechters over in het gezelschap van negen. In het verleden wilde de tamelijk conservatieve rechter Byron White overigens nog wel eens met de progressieven meestemmen, waardoor Brennan zijn zin kreeg. De 84-jarige rechter Brennan stuurde vrijdagavond tegen achten zijn ontslagbrief naar het Witte Huis. Hij viel een paar weken geleden plotseling, op het vliegveld van Newark. Hij was toen onderweg naar Skandinavie waar hij een bootcruise zou maken. Hij reisde door maar toen hij een paar dagen geleden terugkwam raadpleegde hij zijn dokter, die zei dat hij een kleine beroerte had gehad. Brennan werd aangeraden pensionering te overwegen.

Brennan staat bekend als een aimabele rechter die coalities kon bouwen en die zich sterk voor burgerrechten inzette. Hij werd in 1956 benoemd door de Republikeinse president Eisenhower. Later zei Eisenhower dat hij in zijn loopbaan twee fouten had gemaakt en dat die beiden in het Hooggerechtshof zaten. De evenals Brennan benoemde Earl Warren, later zelfs voorzitter van het Hof, bleek ook zeer liberaal en progressief in de interpretatie van de Amerikaanse constitutie. Brennan zelf schreef dit jaar nog het vonnis waarin een wet tegen vlagverbranding onconstitutioneel werd verklaard. Hij heeft zich altijd verzet tegen de doodstraf. 'De dood is Gods werk', zei hij.

Na een onderbreking door een uitspraak van het Hof is de doodstraf weer voor de deelstaten toegelaten. In het algemeen heeft Brennan zich sterk gemaakt voor burgerrechten, waaronder positieve discriminatie.