Schaken

Toen vorige zaterdag de laatste ronde van het interzonetoernooi in Manilla begon waren er nog twintig spelers die acht of meer punten konden bereiken. Elf van hen zouden zich plaatsen voor de kandidatenmatches. Ik voorspelde vorige week een onoverzichtelijk slot, met veel gedeelde plaatsen. Dan zou het onbevredigende tie-break systeem waarin de weerstandspunten worden geteld, moeten aanwijzen wie verder zou mogen gaan op de weg naar het wereldkampioenschap.

Het viel wonderwel mee. Na de laatste ronde bleek de grens tussen despelers met acht punten en die met zeven en een half net bij plaats elf te liggen. Zo kon iedereen het gevoel houden dat hij op eerlijke manier was uitgeschakeld. Misschien was het minder spannend dan het leek en hadden de achtervolgers al uitgerekend dat ze zelfs bij winst teweinig weerstandspunten zouden hebben om zich te plaatsen. Dat zou het grote aantal remises in de laatste ronde verklaren. De voorsten stelden zich veilig en de achtervolgers beseften misschien dat het toch geen zin meer had.

Er was een schaker die zich door een overwinning in de laatste ronde nognet bij de kandidaten kon voegen. De Joegoslaaf Nikolic. Zijn partijbevatte een curieus fragment dat in normale omstandigheden de aandacht niet waard zou zijn, maar in de speciale situatie van de laatste ronde een bijzondere betekenis kreeg. Het wekte associaties met de na-oorlogse internationale politiek en met de huiveringwekkendste momenten uit de Koude Oorlog, toen het angstzweet de wereldbevolking uitbrak, terwijl de leiders van oost en west met vaste tred en blikken van staal tot aan de rand van de afgrond van de nucleaire vernietiging traden.

Berlijn, Boedapest, Cuba, dat waren de namen die mij in gedachte kwamen toen ik de partijnotatie zag. Wit Adams-zwart Nikolic1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 a6 4. La4 Pf6 5. 0-0 Le7 6. Te1 b5 7. Lb3 0-08. c3 d6 9. h3 Te8 10. d4 Lb7Een standaardstelling. 11. Pg5 Tf8 12. Pf3 Het is al heel lang bekend dat wit hier niets beters heeft dan terug te gaan. Nu zijn de zetten eenkeer herhaald. Niemand kan nog remise opeisen. Het zal duidelijk zijn dat remise opeisen de daad van een krankzinnige of van een perverse sadist zou zijn. Bij remise zijn beide spelers uitgeschakeld. Alleen wie wint heeft een kans om in de kandidatenmatcheste komen. Tot nu toe is er niets aan de hand. 12... Te8 Maar nu wordt hetanders. Met de laatste zet legt zwart zijn lot geheel in wits handen. Als die nu 13. Pg5 speelt moet zwart 13... Tf8 doen, anders verliest hij, en dan kan wit remise door herhaling van zetten opeisen en daarmee zwartuitschakelen. Zwart vertrouwt er op dat de witspeler dit niet zal doen, omdat hij daarmee tegelijk zijn eigen kansen zou vernietigen. De strategen van de nucleaire oorlog gebruikten hier de term gegarandeerde wederzijdse vernietiging, Mutual Assured Destruction ofwel MAD.

13. Pg5 Hij wil geen remise, maar hij dreigt ermee.13... Tf8 14. Pf3Nu heeft ook wit het zover laten komen dat hij geen meester meer is overzijn eigen lot. Zwart kan remise claimen. 14... Te8 Stalen zenuwen. Nu geeft hij wit weer de gelegenheid tot gezamenlijke zelfmoord door een remiseclaim. Waarom doen de spelers zo vreemd? De verklaring is dat wit probeert om door bluf een concessie af te dwingen. Adams vertrouwt er op dat Nikolic niet zo gek zal zijn om remise op te eisen. Tegelijk hoopt hij dat Nikolic bang zal zijn dat hij, Adams, misschien wel gek is. In dat geval zou Nikolic een andere zetmoeten doen, bijvoorbeeld 14... Pd7. Die zou remise vermijden, maar objectief gezien iets minder sterk zijn. Ook voor dit gedrag kende de internationale politiek een woord: brinkmanship. De staatsman probeert concessies af te dwingen door te dreigen met de eigen krankzinnigheid en is bereid om daarbij tot de rand van de afgrond te gaan. 15. Pbd2 Adams ziet in dat hij zijn tegenstander niet heeft kunnen afbluffen. Even was het een partijtje poker, nu wordt het weer een schaakpartij. Zwart won na 62 zetten. Zo blijkt een schijnbaar onbenullig zettenreeksje in een laatste ronde een rijke inhoud te hebben.

De Franse krant Liberation publiceerde (met enige aarzeling, want het is heel ingewikkeld om dit uit te rekenen) de meest waarschijnlijkeparing voor de eerste ronde van de kandidatenmatches. Als ze goed gerekend hebben gaat het zo: Timman-Hubner, Ivantsjoek-Joedasin, Gelfand-Nikolic, Kortsjnoj-Sax, Short-Speelman (alweer, dat vinden de Engelsen niet leuk en ik ook niet), Dolmatov-Joesoepov en Drejev-Anand. De verliezer van de komende wereldkampioenschapsmatch Kasparov-Karpov mag meteen aande tweede ronde meedoen. Het is spijtig dat Ljubojevic er weer niet bij is. Nog nooit heeft deze geweldige speler zich voor de kandidatenmatches kunnen plaatsen. Er rusteen vloek op hem in de kwalificatiewedstrijden. Hier ziet u hoe in de laatste ronde aan zijn laatste illusie een eind werd gemaakt.

Wit Damljanovic-zwart Ljubojevic

Wit had met 37. Pf3 de strijd nog gaande kunnen houden, maar hij speeldemeedogenloos 37. Te7+ Kxe7 38. Pf5+ Kf7 39. Pd6+ Ke7 40. Pf5+ Kf7 41. Pd6+ Ke7 Remise.