Nieuwe richtlijnen spelen douanecontrole parten

ROTTERDAM, 21 juli - De leiding van de douane heeft onvoldoende greep op de controle van het goederenverkeer dat door de lagere ambtenaren wordt uitgevoerd. Douaniers bepalen meestal op eigen houtje wat ze wel of niet controleren.

De directie van de douane wil nu een einde maken aan deze 'ambachtelijke' manier van werken. Ambtenaren moeten gaan werken aan de hand van vaste criteria en moeten zich verantwoorden wanneer zij daarvan afwijken.

Intern was al langer bekend dat de leiding van de douane de kwaliteit van het controleproces niet in de hand heeft. Maar sinds de reorganisatie van deze dienst begin dit jaar is het probleem nog duidelijker naar voren gekomen. Volgens de directeur van de douane, mr. J. G. J. Logt, wordt sinds kort aan de hand van een lijst prioriteitenhet functioneren van de douane verbeterd. Douaniers zijn bij het publiek bekend als controleurs van toeristenkoffers aan de grenzen. In werkelijkheid doen zij voornamelijk administratief werk als incasseerders van invoerrechten. Bovendien hebben ze de laatste jaren steeds meer werk bij uitvoer, sinds de Europese Gemeenschap exportsubdidies verstrekt.

De douane moet vaststellen of in documenten vermelde gegevens overeenstemmen met de werkelijkheid en zo voorkomen dat handelaren te weinig invoerrechten betalen of teveel EG-subsidie ontvangen. De omvang van de fraude hiermee is noch in Brussel noch bij de douane-autoriteiten bekend.

Gisteren dreigde de Europese Commissie om de terugbetaling aan Nederland van 250 miljoen gulden exportsubsidies op te schorten, omdat de Nederlandse douanecontrole bij de export van landbouwprodukten mankementen zou vertonen.

Douaniers besluiten dikwijls op eigen gezag in hoeverre zij controleren. Als controles volgens hun instructies zijn voorgeschreven, zien zij daar toch vaak van af. Beslissingen om controles niet uit te voeren die onlangs in een rapport van de Europese Rekenkamer werden gekritiseerd zijn volgens Logt ook een gevolg van personeelstekort.

Daarom zijn de afgelopen maanden 300 tijdelijke arbeidskrachten vooradministratief werk aangenomen. Er blijft nog een tekort op de officiele sterkte van 300 mensen, maar daarmee moet de dienst de periodetot 1993 doorkomen. Als in dat jaar de Europese binnengrenzen verdwijnen, zal de douane naar verwachting geleidelijk worden ingekrompen van 6.800 tot tegen de 5.000 mensen. Volgens directeur Logt veroorzaakt het uitzicht op inkrimping van zijn dienst spanningen onder de douaniers, maar worden deze niet vergroot door de huidige actie om de kwaliteit van het werk te verbeteren en de duidelijkheid die dit met zich meebrengt.

De douaneposten beschikken sinds kort over een lijst zaken waaraan met voorrang aandacht geschonken moet worden. Gebleken is dat de behandeling van veel van die punten bij de meeste douaneposten onvoldoende was.

De douane streeft ernaar om in toenemende mate in plaats van fysieke controle van goederen aan de grens, administratieve controles bij bedrijven uit te voeren. Bij 'inslag' (het opnemen van goederen ineen douaneloods) is controle van documenten de laatste gelegenheid om een aangifte van de eigenaar van de goederen met de werkelijkheid te vergelijken. De gegevens van de documenten zijn de basis voor wat in de administratie wordt opgenomen. Het was tot nu toe gebruikelijk om de controle van die documenten geheel achterwegete laten.

Sinds vorig najaar werkt de douane bij invoer met een geautomatiseerd systeem, Sagitta. Daarmee krijgt de douanier op basis van een tevoren gemaakte risicoanalyse per computer aanwijzingen over wat hij in welke mate moet controleren. Maar dikwijls wordt bij gebruik van die risicoanalyses niet goed in de gaten gehouden of de omstandigheden die de basis voor die analyses vormen (zoals betrouwbaarheid van de klant of aard en oorsprong van de goederen) niet inmiddels gewijzigd zijn. Tengevolge van deze nalatigheid kan een verkeerde risicoanalyse gehandhaafd worden waardoor bijvoorbeeld de computer aangeeft dat een partij vlees van een bepaalde klant zonder controle kan doorgaan, terwijl in werkelijkheid eendiepgaande controle vereist zou zijn.

De douaneambtenaar krijgt via Sagitta precies aangegeven hoe uitgebreid in een bepaald geval zijn controle moet zijn. Het komt echter voor dat een individuele lagere ambtenaar op eigen gezag beslist een controleachterwege te laten. Als argument werd tot voor kort gebruikt dat het personeel voor deze controles ontbrak.

De controle bij uitvoer is nog geheel handwerk. Anders dan bij het geautomatiseerde invoersysteem, wordt er nog vrijwel niet met risicoanalyses gewerkt. De individuele ambtenaar beslist meestal wathij in welke mate controleert, zodat de leiding de kwaliteit van het werk niet kan beoordelen.

Volgens directeur Logt was de douane traditioneel vooral gericht op invoer. De controle bij uitvoer is echter van groot belang geworden sinds de Europese Gemeenschap bij export van landbouwprodukten restituties (subsidies) verstrekt. De Europese Rekenkamer heeft in een recent rapport vele mogelijkheden in alle EG-landen gesignaleerd om ten onrechte zulke subsidies te innen. Steekproeven om na te gaan of bewijzen van de herkomst van goederen kloppen, neemt de douane vrijwel nooit. Die herkomst van goederen isvan belang omdat op grond hiervan lagere invoerrechten of volledige vrijstelling van invoerrechten toegekend kan worden. De douaniers laten het meestal na om bewijzen van oorsprong steeksproefsgewijs naar hetbetreffende land voor controle te zenden, omdat een reactie uit die landen daarna soms jaren op zich kan laten wachten. Maar de douanedirectie wil dat de ambtenaren zich realiseren dat met de bewijzen van oorsprong grote geldbedragen gemoeid kunnen zijn en dat steekproefcontroles daarom noodzakelijk zijn.

De douaneleiding wil dat douaneterreinen en loodsen waar goederen liggen opgeslagen, volgens een tevoren opgesteld plan worden gecontroleerd. Tot nu toe hebben de douaneposten of geen controleplan of houden de douaniers zich daar meestal niet aan als ze wel zo'n plan hebben.

Bedrijven krijgen dikwijls toestemming om zelf de zegels van verzegelde zendingen goederen te verwijderen. Maar in de meeste gevallenontbreekt bij de douaneposten nog een duidelijk plan om steeksproefsgewijs goederen te controleren ingeval een bedrijf zelf het zegel mocht verbreken.

In Rotterdam constateerden vertegenwoordigers van de Rekenkamer dat de aard van goederen meestal werd gecontroleerd aan de hand van de gegevens op de verpakking. Gewichten werden zelden gecontroleerd.

Volgens douanedirecteur Logt is het werk van zijn dienst tot nu toe 'globaal redelijk' geweest. Hij meent dat de Nederlandse douane de vergelijking met andere Europese douanes goed kan doorstaan.

Wat nu verandert is volgens hem dat afgestapt wordt van de fictie dat dedouane alles controleert (en de praktijk dat maar bezien moet worden in hoeverre dat ook het geval is). Getracht wordt tot een systeemte komen waarbij welbewust wordt besloten wat wel en wat niet voor naderonderzoek van de douane in aanmerking komt.