Kinderen in Frankrijk: gehoorzaam zijn en je in decompetitie storten; 'Het onderwijs maakt tien verliezers, om een winnaar te creeren' - 'Een mooie Franse traditie'

Kinderen vormen ongeveer de helft van de wereldbevolking. Maar in de dagelijkse berichtgeving komen ze weinig aan bod. Aandacht voor kinderen in een serie artikelen door onze correspondenten in deze zomermaanden. Franse kinderen in deze tweede aflevering. Kind zijn in Frankrijk, is dat leuk? Nee. Fransen zien kinderen als kleine volwassenen. 'Als een kind op de kleuterschool leuke verhaaltjes vertelt, zeggen de leidsters dat het fantasie heeft. Op de middelbare school heet zo'n kind moeilijk integreerbaar.' PARIJS, 21 juli Precies op tijd, om 8 uur 's avonds, zaten wij en andere ouders van de kleuters uit de laagste klas van de 'maternelle' in de rue Ampere te wachten op de directrice en haar staf. Het zaaltje was oud en stoffig, maar de kennismakingsgesprekjes verliepen vlot. Pas om half negen kwam de schoolleiding binnen. 'Stilte, stilte', baste de directrice, die niet de moeite nam zich te verontschuldigen voor haar late komst. 'Ik heb u gevraagd hier te komen om enkele ijzeren gedragsregels te bespreken. De eerste en belangrijkste is: u moet uw kinderen altijd op tijd brengen.' Ik vertel deze anekdote aan Jean Epstein, kinderpsycholoog, en hij bromt voor zich uit: 'Typisch Frankrijk. Alles draait om de volwassenen'.

Wij zitten in zijn vakantieverblijf, ver van Parijs, in de Lot et Garonne en hij op zijn beurt vertelt dat niets de Franse school beter typeert dan de hoge gesloten hekken erom heen. 'Is de school uit, dan gaat de poort potdicht. Ik heb een experiment in Orleans gedaan en de poort open gezet. Iedereen verklaarde me voor gek. Ik heb baan voor jeu de boules laten aanleggen en banken laten neerzetten. Nu spelen en zitten alle opa's na schooltijd op het schoolplein en de kinderen blijven hangen. Er is weer contact tussen twee generaties. Maar normaal gesproken is de school gesloten en het absolute domein van de onderwijzers en leraren.' Fransen nemen zichzelf bloedserieus. Met verbazing heb ik eens op een strand van Corsica volwassen Italiaanse badgasten gadegeslagen. Zij bedachten de hele dag nieuwe verrassende spelletjes en duikelden over elkaar heen als jonge kinderen. De Fransen keken misprijzend naar het gedoe of drukten hun neus in Marie Claire of Autojournal.

Creatief

Kind zijn in Frankrijk is geen eenvoudig bestaan. Franse volwassenen accepteren kinderen pas als ze gehoorzamen en zich storten in de competitie. Jean Epstein: 'Als een kind op de kleuterschool leuke verhaaltjes vertelt zeggen de leidsters dat het fantasie heeft. Op de lagere school wordt ditzelfde kind creatief genoemd, maar de meesters zeggen er gauw bij dat het wel een neiging tot dromen heeft. Op de middelbare school heet zo'n kind moeilijk integreerbaar.' De ontwikkeling van de intellectuele gaven en daarin van het logische denken domineert de Franse schoolopleiding. 'Spelen mag je na schooltijd, op school moet je stampen. Plezier is in de ogen van de docenten niet serieus', zegt Epstein. Een schoolinspectrice die ontslag heeft genomen vertelt: 'Iedere onderwijzer heeft de spreuk 'Een gezonde geest in een gezond lichaam' in de mond, maar gymnastiek neemt maar een uur per week in beslag en alleen in Parijs worden de gymnastieklessen gegeven door bevoegde leraren lichamelijke opvoeding. In de rest van het land doen de onderwijzers of de leraren aardrijkskunde dat vak er even bij.' Een fysiotherapeut in een Parijse volksbuurt vertelt dat zij vele kinderen als patient heeft met onderontwikkelde spieren of een slechte ademhalingstechniek. Ook Jean Epstein, die aanvankelijk fysiotherapeut was, heeft dergelijke ervaringen. Hij praat over rugklachten en kippeborsten. 'Kinderen wordt niet geleerd lol in hun lijf te hebben. Volwassenen nemen het lijf niet serieus.'

Een kind van een dure Parijse lagere school dat wil sporten, kan zich woensdagmiddag gedurende drie kwartier in de speciale schoolbus naar de velden van Meudon laten vervoeren. En maar hopen dat na het voetballen de terugweg even snel gaat. Op een modale openbare Parijse school kan een kind niet aan sport doen, want er rijden geen speciale bussen.

Leren en plezier, leren en sporten zijn in Frankrijk zaken die niets met elkaar te maken hebben. Leren doe je met je hoofd en volgens ijzeren regels. Kinderpsycholoog Epstein: 'Onderzoek overal ter wereld heeft uitgewezen dat voor kleuters een middagslaapje vaak goed is. Het geeft de nodige rust om herinneringen vast te leggen, het stimuleert het geheugen. Maar Franse kleuters moeten 's middags naar school en de siesta is verboden'.

Nederlaag

Mijn dochtertje, een fantasierijk wezentje, begon haar schoolbestaan op die openbare kleuterschool waar ze precies op tijd moest komen. Mijn zoontje ging naar de tweetalige, Frans-Engelse lagere school. Uiteraard lagen ze in onderlinge competitie wie het eerst Frans kon spreken. Mijn zoontje sprak na twee maanden de taal redelijk vloeiend, maar zijn drie jaar jongere zusje lukte het niet. Om deze nederlaag te compenseren vond zij een eigen taal uit, die ze met haar poppen sprak. Op een dag luisterde mijn vrouw mee en hoorde in haar lange niet-Nederlandse toespraken slechts twee Franse woorden: 'en range' (in de rij) en 'tais-toi' (houd je mond). Langzamerhand begrepen we waarom ze zo vaak babygedrag vertoonde. Wij hebben haar onmiddellijk overgeplaatst naar de school van mijn zoontje en ze sprak in drie maanden net zulk mooi Frans als hij en met plezier.

Epstein reageert op deze ervaring: 'Het verbaast me niets. Fransen en zeker onderwijzers zijn niet ingesteld op uitzonderingen. Regels en vaste schema's zijn troef. Ik adviseer de onderwijscommissie van het Europese parlement in Straatsburg en uit allerlei onderzoeken blijkt dat de Fransen het meest normatieve systeem hebben.' Hij vertelt van een Canadees onderzoek naar zwemlessen aan duizend kleuters. 'De ouders waren zo geselecteerd dat de helft hun kinderen die lessen liet volgen om het plezier en de andere helft om de prestatie. Na 15 jaar ondervroegen de Canadezen die voormalige kleuters. Van de plezier-baby's ging 97 procent nog altijd naar het zwembad en van de prestatie-baby's slechts 5 procent.'

Hij voegt eraan toe: 'Het Franse schoolsysteem is ontworpen voor prestatie-baby's, de plezier-baby's vallen af. Als we een kind opjagen om drie uur per dag Engelse woordjes te repeteren, nemen we het risico zijn leven te vergallen. Als we daarentegen goed gehumeurd lesgeven en ruimte laten voor plezier zal hij zonder veel moeite leren'.

Epstein citeert Albert Jacquard, een belangrijk Frans geneticus, die stelt dat het Franse onderwijs tien verliezers maakt om een winnaar te creeren.

Bollebozen

Met vrienden fietste ik een keer langs de Eure. In het dorpje Champigny-la-Futelaye in Normandie was op het centrale grasveld een feesttent opgericht. Gewichtige mannen, met boerse koppen en broeken met wijduitlopende pijpen zaten op een podium. Zij vormden het school- en dorpsbestuur. We genoten van de heerlijke crepes en de cider. De schooldirecteur las voor in de microfoon: 'Marie Laffont, prix d'excellence de recitation et de mathematique, Gerard Bosset, premier prix de grammaire, Jean Vals, deuxieme prix de grammaire'.

Een half uur lang deelden de bonkige bestuursmannen zoenen, pakketten boeken, potloden entekenschriften uit aan de gelukkige, maar verlegen bollebozen. Na afloop ben ik op de schooldirecteur toegestapt. Ik vroeg hem hoe dit mogelijk was, immers de Franse regering had het prijzen- en rangordesysteem een aantal jaren geleden taboe verklaard. Zijn antwoord was duidelijk: 'Mijnheer, u heeft gelijk, maar de ouders willen het en wij zetten deze mooie Franse traditie voort'.

Jean Epstein vertelt me het verhaal van een kleuterjuffrouw die was ontslagen omdat ze geen huiswerk gaf. De ouders hadden per brief bij het schoolbestuur geklaagd en hoewel huiswerk officieel verboden is op de kleuterschool, werd de onderwijzeres er toch uitgezet.

Scholen hebben handige methoden bedacht om de rangorde van knapperds, ondanks het verbod van de minister, openbaar te maken. De moeder van een meisje op een katholieke lagere prive-school in de Parijse voorstad Asnieres vertelt dat de klassen in drie delen zijn verdeeld, een topgroep, een middengroep en een lage groep en dat in het rapport wordt vermeld tot welke groep het kind behoort. De directrice gaat zelf de klassen langs om de rapporten uit te delen. De beste van de klas is hij of zij die als eerste voor ontvangst van het rapport naar voren wordt geroepen, dan komt de tweede, enzovoorts, tot de laatste zijn vernederende gang mag maken.

Frankrijk is het enige land waar je 's ochtends op de radio kunt horen dat die en die mijnheer, die als tweede van zijn lichting in 1967 de Ecole Nationale d'Administration heeft verlaten, is benoemd tot prefect in Boven-Corsica. Hierarchie, verkregen door competitie, telt in Frankrijk. Succes op school en universiteit staat gelijk aan sociaal succes. Epstein: 'De scholen in alle landen leiden natuurlijk met een bepaald doel op. Maar het Franse doel is wel zeer beperkt. De eerste vraag die ouders zich stellen is altijd: wat moeten we doen om ons kind hoger onderwijs te laten volgen. Verder kiezen kinderen bij voorkeur wiskunde, literatuur speelt helemaal geen rol in het pakket en ze nemen liever Duits dan Engels als vreemde taal omdat Duits de reputatie heeft moeilijker te zijn. Dat meer mensen in de wereld Engels spreken telt niet voor hen. Eerste te zijn in Duits geeft meer prestige dan eerste in Engels'. De uiterlijke symbolen van prestatie zijn zo gestandaardiseerd en zelfs geritualiseerd dat iedere individuele benadering ontbreekt. Een schrijnend geval vermeldt de schoolinspectrice. Een meisje dat goed mee kan, gaat in rekenen opeens slechter presteren. Vermenigvuldigen en delen gaan nog wel, maar optellen en aftrekken lukt niet meer. De meester praat niet met het meisje, hij geeft gewoon lagere cijfers. De schoolinspectrice informeert later wel bij haar en dan blijkt dat het meisje enkele maanden tevoren haar moeder heeft verloren bij een ongeluk. 'Is kind zijn in Frankrijk leuk', vraag ik Jean Epstein. 'Wat denkt u zelf', kaatst hij terug. Ik denk aan een maaltijd die wij met een aantal Franse ouders in het Parijse park Saint Cloud nuttigden. Het was heel plezierig, de kinderen konden spelen op het grasveld en de ouders konden eten onder de bomen. Maar iedere keer dat een kind probeerde dichtbij zijn Franse vader en moeder te spelen, kreeg het te horen dat het verder weg moest. De suggestie dat een van de ouders misschien even zou kunnen meespelen veroorzaakte verbolgen gezichten.

Boze vaders

In het vermakelijke encyclopedische werk 'L'etat de la France et ses habitants, Editions la Decouverte', uitgave 1985, raadpleeg ik de index op 'enfants'. Op 18 verschillende pagina's kan ik iets over kinderen lezen, maar op 28 pagina's iets over bruto nationaal produkt. Nog bekaaider komen de kinderen er hoofdstuksgewijs af: slechts een hoofdstukje, vier van de 628 pagina's, zijn speciaal gewijd aan het kind. Toch staan er belangwekkende zaken in dit hoofdstukje, 'Tien jaar zijn in 1985'. Onder meer staat er dat stadsontwerpers nergens in Frankrijk rekening houden met kinderen die op straat willen spelen, ondanks het feit dat onderzoek van deze encyclopedie oplevert dat kinderen zeggen liever buiten te spelen dan televisie te kijken.

De samenstellers vallen de 'kazerne-school' aan en schrijven dat uit alles blijkt dat de Franse maatschappij zich niet interesseert voor kinderen en de school laat verworden tot een plaats van verminking. Als kinderen van tien en elf jaar op verzoek van de encyclopedisten zelf toneelstukjes maken, blijken vaderfiguren met teksten als 'Ga naar je kamer' de boventoon te voeren. In die vier luttele pagina's weet deze encyclopedie een adembenemende lijst van klachten van Franse kinderen te verzamelen.

Max is een acteur die kindertheater maakt en bij Jean Epstein in de Lot et Garonne op bezoek is. Hij geeft me een toeristenfolder van de streek. 'Kijk maar, 42 pagina's, en geen enkele aandacht voor kinderen.'

Max vertelt dat zijn zoontje op de lagere school in Orleans eenmaal per jaar op schoolreisje gaat. Dit jaar was het reisdoel Parc Asterix geweest, aan de grote weg van Parijs naar Lille. Hij had het niet leuk gevonden. Parc Asterix is ongeveer een jaar open, nadat de initiatiefnemers vele jaren hadden besteed om de formule van andere parken, waaronder de Efteling, te bestuderen. Maar ondanks alle studies blijven Fransen Fransen. Aan de ingang van Parc Asterix staat geen bord met een opwindend programma voor de kinderen, maar wel een bord met loopaanduidingen naar de talloze restaurants die het pretpark telt. Zelfs de ontwerpers van kinderparken denken eerst aan de volwassenen en dan pas aan de kinderen. De meeste Franse kinderparken zijn dan ook heel vervelend, Parc Asterix niet uitgezonderd.

    • Peter van Dijk