Europa behoeft de inventiviteit van een moderne Metternich

Nu het sein voor de Duitse vereniging in Moskou en tijdens het 'twee-plus-vier'-overleg definitief op veilig is gezet, zal pan-Europese eenwording niet lang meer op zich laten wachten. Het Gemeenschappelijke Europese Huis, de grote wens van Sovjet-leider Gorbatsjov, kan nog voordat het ene Duitsland een feit is aan de horizon van het oude continent verschijnen. Gorbatsjovs instemming met een NAVO-lidmaatschap van het verenigde Duitsland is niet los te zien van de welwillende houding die de landen van de Europese Gemeenschap en de NAVO de afgelopen weken hebben ingenomen tegenover de vorming van een organisatie waarin alle Europese landen (plus de Verenigde Staten en Canada) samenwerken. Het Westen trok daarbij veel van de eerder geuite reserves in tegen Sovjet-plannen om de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) op te waarderen.

Moskou is altijd meer dan het Westen gecharmeerd geweest van de 35 landen tellende CVSE, die in 1975 via de Akkoorden van Helsinki de status quo in het toenmalige Europa officieel vastlegde. De heersers in het Kremlin hoopten langs deze weg toegang te krijgen tot het hoog ontwikkelde Europa, waarvan hun land sinds de communistische machtsovername van 1917 was afgesneden. Westerse landen benaderden het CVSE-proces daarentegen uiterst omzichtig en gebruikten het vooral om de schending van de rechten van de mens in Oost-Europa aan de kaak te stellen. Onder de hervormer Gorbatsjov werd het Sovjet-verlangen deel te hebben aan de moderne wereld zo sterk, dat de deling van Europa er aan werd opgeofferd. Duitsland zou een van de dragende constructies van het Europese Huis moeten worden. Er ontstond plotseling een situatie die te vergelijken is met de toestand die vlak na een oorlog heerst als nieuwe internationale organen orde moeten scheppen in de ingrijpend veranderde constellatie.

Terwijl de EG-landen zich als reactie op het einde van de Koude Oorlog in Europa wierpen op 'verdieping' van de onderlinge samenwerking en de deur voor nieuwe leden 'wegens verbouwing' gesloten hielden, en de NAVO zich het hoofd brak over haar toekomstige rol zonder duidelijke vijand, zette de Sovjet-leiding haar kaarten op pan-Europese integratie. De CVSE, de tot nu toe op ad hoc-basis werkende 'conferentie', zou moeten uitgroeien tot een 'Raad voor heel Europa' die wordt geleid door een 'trojka' bestaande uit de huidige, de vorige en de toekomstige voorzitters van de nieuwe instelling. De drie zouden volgens Moskou 'een zeker mandaat moeten krijgen om in dringende gevallen collectieve actie te organiseren'. Het plan roept veel vragen op. Betekent het bijvoorbeeld het einde van de CVSE-praktijk dat beslissingen slechts unaniem kunnen worden genomen? En hoe rouleert het voorzitterschap onder de 35 (of 36, als ook Albanie toetreedt)? Het idee voor een veiligheidsraad voor Europa, dat Moskou's voorstel in zich bergt, lijkt hoe het verder ook wordt uitgewerkt geen kans te maken. In Wenen, waar vorige week onderhandelingen zijn begonnen om de besluiten van de CVSE-top voor te bereiden, is van Westerse kant krachtig verzet te verwachten. EG en NAVO zijn nu weliswaar meer dan ooit bereid de Sovjet-Unie te betrekken bij de vormgeving van Europa's toekomst, maar zullen voorlopig geen bevoegdheden aan welk pan-Europees orgaan ook willen afstaan.

De topconferentie van de EG verklaarde eind juni in Dublin 'groot belang' te hechten 'aan het alomvattende karakter van het CVSE-proces dat de volken en de regeringen van Europa, de Verenigde Staten en Canada samenbrengt'.

Met 'voldoening' begroeten de Twaalf het besluit van de '35' om eind dit jaar in Parijs een topconferentie te beleggen (ze opperden zelf 19 november als datum). De leiders van de EG-landen stelden voor 'regelmatig' dergelijke CVSE-bijeenkomsten op het hoogste niveau te houden en bepleitten de ondersteuning door 'een klein administratief secretariaat'. De NAVO, waarvan alle EG-landen behalve Ierland lid zijn, sprak zich op haar Londense topconferentie van begin deze maand in soortgelijke zin uit, maar concreter. De CVSE zou 'ten minste eens per jaar' op het niveau van staatshoofden en regeringsleiders of op dat van ministers besprekingen moeten voeren en er zou een parlementaire CVSE-instelling moeten komen, de 'Vergadering van Europa', die wordt geent op de bestaande parlementaire Assemblee van de Straatsburgse Raad van Europa. De CVSE moet volgens de NAVO-leiders 'een forum voor bredere politieke dialoog in een meer verenigd Europa' opleveren. Maandag maakten de EG-ministers van buitenlandse zaken bekend dat ze bij de voorbereiding van de Parijse top zo veel mogelijk een lijn zullen trekken en hun standpunt nauw met de NAVO-partners zullen coordineren.

Toch wordt ook in het Westen beseft dat de uitgebouwde CVSE leiding zal behoeven. Veelzeggend was een zinsnede in het onlangs uitgelekte verslag van vertrouwelijk beraad tussen de Britse premier Thatcher, haar minister van buitenlandse zaken Hurd en Duitsland-deskundigen. Nadat een voorkeur werd uitgesproken voor de uitbreiding en versterking van de CVSE, was tussen haakjes toegevoegd:'die mogelijk een directoraat zou moeten krijgen gebaseerd op de Vijf'.

Deze gedachte komt terug in het artikel dat de Amerikanen Clifford Kupchan en Charles A. Kupchan onlangs in de International Herald Tribune schreven. Zij hielden een pleidooi voor heroprichting van het Concert van Europa, dat van 1815 af na de Napoleontische oorlogen in Europa onder de inspirerende leiding van de toenmalige Oostenrijkse minister van buitenlandse zaken Metternich enkele tientallen jaren de dienst uitmaakte. De deelnemers waren toen: Groot-Brittannie, Frankrijk, Pruisen, Oostenrijk en Rusland. Nu zouden de Verenigde Staten, Groot-Brittannie, Frankrijk, Duitsland en de Sovjet-Unie de kern ervan moeten vormen.

Een dergelijk bestuur van Europa zou Gorbatsjov zeker niet van de hand wijzen. Het verschaft de Sovjet-Unie immers de verlangde plaats. Ook voor het Verenigde Koninkrijk en Frankrijk, die hun invloed drastisch hebben zien teruglopen, heeft het idee aantrekkelijke kanten omdat ze dan in de kopgroep met de echte grote mogendheden meerijden. Het veiligheidsdirectoraat zou de NAVO echter ondermijnen (vooralsnog onaanvaardbaar voor het Westen) en de Europese Gemeenschap van politieke aspiraties beroven (wat de EG-landen op Groot-Brittannie na niet goed zou uitkomen). Het zou bovendien het wantrouwen van de kleine landen, zeker ook die in Midden- en Oost-Europa, wekken.

De kavel voor het Europese Huis is afgepaald, maar de opdrachtgevers zijn het nog niet eens over de bouwtekeningen. Het wachten is op de inventiviteit van een moderne Metternich.