Het bos

Dezer dagen, toen Nicholas Ridley in Londen moest aftreden, reed ik naar Wurtemberg een prachtige tocht via Trier en Kaiserlautern tot aan de voet van de Schwabischer Alb. De weg voerde door weidse heuvellandschappen. Links en rechts velden en akkers maar vooral bossen die het land een vormeloze aanblik geven zoals de vorm van een taart schuilgaat onder een lading slagroom. Zeker vanaf de autoweg ziet men maar weinig boerderijen. Die bevinden zich in dorpen die in de plooien van het land liggen en door de bossen aan onze blik worden onttrokken. Het is alsof de Duitse stedelijke cultuur zich naar de machtige aanwezigheid van de bossen geschikt heeft.

Het landschap heeft een enorme schaal. Door de dikke deken van bos (of liever woud) die eroverheen ligt is het onhelder, gesloten en daarom geheimzinnig en onheilspellend. Vrijwel alle grote schrijvers van de Duitse Romantiek hebben in dat bos de ruimte gevonden waar verhalen en sprookjes tot leven kwamen. In zijn boek Massa en macht probeert Elias Canetti beelden aan te wijzen waarin een volk zich zou herkennen; voor de Duitsers was dat het woud. En inderdaad, de Germaanse vorst Herman (Arminius) heeft de Romeinen onder Varus (die toen de helderheid en de logica vertegenwoordigde) in een bos overvallen. Het Duitse woud is een broedplaats. Italianen, zoals Varus, zijn bang voor het bos omdat ze niet ver om zich heen kunnen kijken. 'Halverwege mijn leven bevond ik mij in een donker bos' zo begint Dante's Divinia Commedia en dat is voor Italianen een angstaanjagend beeld. In Italie liggen de steden vaak op de top van een heuvel. Vandaar is het landschap helder en overzichtelijk en zo zijn ook hun schilderijen van landschappen. Duitse schilderijen, al in de Renaissance maar vooral in de Romantiek, laten de bossen zien als ondoordringbaar dragers van een onpeilbaar noodlot. En in de Engelse kunst is het landschap humaan en parkachtig bezaaid met lieflijke dorpen en comfortabele landhuizen.

Ook landschappen worden door mensen gemaakt; mensen wonen er op een bepaalde manier in, ze gaan met het land om naar hun eigen inzicht, de landschappelijke verschillen in Europa zijn enorm zoals er dus ook veel andere verschillen zijn. Waarom zouden we daar niet over mogen praten en waarom moeten Europeanen elkaar in bescherming nemen als hun respectievelijke hebbelijkheden ter spreke komen. Rijkaard spuugde naar Voller, schandalig maar toen Duitsland tegen Tsjechoslowakije aantrad, schreeuwden en floten de Duitse fans door het volkslied van Vaclav Havel heen.