Duitsland gevaar of vacuum?

Wie vandaag de dag meer wil weten over de roerselen in de Europese ziel, moet letten op uitspraken van ministers. De Engelsman Ridley, inmiddels naar huis gestuurd, wordt beneveld door angst voor een Duitse machtsovername in Europa. De Fransman Chevenement staart in een strategische leegte die zich binnen enkele jaren in het hart van Europa zal manifesteren. Ridley vond aanleiding voor zijn uitbarsting in het bezoek van de Duitse bankier Pohl aan de City. Chevenement hechtte zijn profetie aan de in hetzelfde Londen gebleken Amerikaanse bereidheid de kernwapens uitsluitend als 'laatste toevlucht' te beschouwen.

Waar Ridley Duitse macht ziet, ontwaart Chevenement een strategisch vacuum. Beiden grijpen terug op de gebeurtenissen in de jaren veertig. Ridley vergeleek een Europese eenwording onder Duitse leiding met een overgave aan Adolf Hitler. Volgens Chevenement viel de Franse nederlaag in 1940 te herleiden tot foute beslissingen van mannen die dachten in termen van de jaren twintig. Zo kwam er een Maginot-linie in plaats van gemechaniseerde pantsertroepen. Foute besluiten van nu leiden tot ontsporingen in de Europese verhoudingen later. Frankrijk draagt er de verantwoordelijkheid voor dat het zover niet komt.

De Britten denken in termen van de borreltafel. Ridley's glijpartij kreeg bijzondere betekenis door de innige politieke relatie die hij met de premier onderhield. Om een en ander helemaal duidelijk te maken lekte een document uit waarin een 'brainstorm' over Duitsland en Europa ten behoeve van de premier zo werd samengevat dat alle vooroordelen op dit punt er een bevestiging in kregen.

Met het oog op de intellectuele verwarring waarin de Britse politiek verkeert, een onmisbare getuigenis, maar als analyse ten behoeve van beleid volslagen onbruikbaar. Of men zou moeten menen dat geen beleid onder de gegeven omstandigheden het beste beleid is. Maar het bekende 'wait and see' of het even bekende 'we'll cross that bridge when we'll come to it' waren zelden ingegeven door het virulente nihilisme waarvan althans een deel van Thatchers team blijk heeft gegeven.'Feiten'Chevenements uitspraken zijn van een geheel ander kaliber. Hij maalt niet om aan Duitsers toegeschreven eigenschappen. Zijn analyse gaat uit van de feiten zoals hij die ziet. De Sovjet-Unie zal een militaire supermogendheid blijven, zowel nucleair als conventioneel. Zij zal, zoals sinds de achttiende eeuw het Tsarenrijk deed, haar gewicht doen voelen in de Europese schaal.

In het Westen daarentegen zal het samenvallen van de Amerikaanse terugtocht met de neerwaartse spiraal die de Westeuropese landen op het gebied van de bewapening eenzijdig hebben ingezet, onevenwichtigheid doen ontstaan. De Duitsers zijn zozeer bezig met de verwezenlijking van hun eenheid en met de gebaren die zij daartoe moeten maken dat zij niet alleen bereid zijn hun strijdkrachten te beknotten, maar zich ook bij monde van kanselier Kohl hebben overgeleverd aan een 'dubbele nul' (geen nucleaire artillerie, geen raketten met kernkoppen). Erkennend dat Duitsland in het hart van het Europese continent opnieuw een zeer grote economische en politieke macht zal worden, vraagt de Franse bewindsman zich af welke opties de Duitsers worden geboden op het vlak van de nationale veiligheid. De Amerikaanse bescherming wordt zijns inziens steeds twijfelachtiger. Zal Duitsland voor zijn eigen veiligheid zorgen of voldoet een Westeuropese identiteit die dan geen som van zwakheden zal mogen zijn? In de woorden van Chevenement presenteert Frankrijk zich als opvulling van het strategische vacuum. Frankrijk is de waarborg van de toekomstige stabiliteit in Europa, de kern van een defensief gerichte Westeuropese identiteit, de garantie voor een duurzame vrede op het continent. Niets meer en niets minder.

De Fransman gaat nog een stap verder. We moeten het Zuiden niet vergeten, de onmetelijke onevenwichtigheden die zich voordoen op het gebied van de demografie, de economie, de cultuur en de politiek. Er is reden tot zorg over de spreiding van ballistische, chemische en zelfs nucleaire wapens over de landen van het Nabije- en Midden-Oosten. Het antwoord hier mag niet uitsluitend militair zijn. De betrokken gebieden zullen aansluiting moeten krijgen bij de ontwikkeling van de Europese markt. Het ideaal van de gezamenlijke vooruitgang zal moeten worden geplaatst tegenover de verleiding van een terugval in obscurantisme en racisme. We moeten Gorbatsjov helpen, maar zeker ook het gebied van de Middellandse Zee en Afrika, luidt de boodschap.

Waar de Britse regering door angst gevoede passiviteit uitstraalt, daar pleit Chevenement voor versterkte vriendschapsbanden tussen Frankrijk en Duitsland en voor Brits-Franse samenwerking ten behoeve van de verdediging van Europa. Waar de Britten de eigen soevereiniteit voor zich uitdragen als de veiligste verzekering van hun voortbestaan, daar belijdt de Franse minister zijn vertrouwen in samenwerking waarvoor dan ook geen alternatief bestaat. Waar de Britten de bevrijding van Oost-Europa willen gebruiken om in West-Europa de boot van de politieke en economische integratie zoveel mogelijk af te houden, daar wijst de Fransman op de verantwoordelijkheid voor het eigen lot die de Europese staten naar elkaar drijft.

Onevenwichtig

Bij Chevenements standpunt zijn kanttekeningen te maken in zijn eigen partij vindt hij voorstanders van verdergaande vermindering van de Franse bewapening. Het zogenoemde 'vredesdividend' lokt Franse politici niet minder dan hun collega's in andere landen. Chevenements accentuering van de wapenvermindering in het Westen dreigt de veren die de Sovjet-Unie heeft moeten laten aan het oog te onttrekken. Daardoor loopt zijn prognose eerder dan de werkelijkheid het gevaar nogal onevenwichtig uit te vallen.

Chevenements zwart-wit zal wel het een en ander te maken hebben met de verdediging van het Franse defensiebudget tegen andere belangen. Hij beheert ten slotte dat budget.

Er valt nog meer af te dingen op de diagnose van de minister. Althans op wat nu is afgesproken en wat wordt voorzien kan die diagnose niet worden gefundeerd.

De Amerikanen zijn niet aan het inpakken, de vermindering van de Duitse militaire macht wordt gerelateerd aan de terugtocht van de Sovjet-strijdkrachten uit het centrum van Europa bovendien aan de verdragen die daarover internationaal worden gesloten. De Duitsers hebben zich niet overgegeven aan een vacuumtrekkend neutralisme. Europa is wat zijn veiligheid betreft niet afhankelijk van Franse kernwapens kan dat ook niet zijn omdat Parijs over de Europese rol van zijn strategische atoommacht altijd heel duidelijk is geweest: die bestaat niet.

Zo bezien hebben de Britse wapens, uitsluitend gelegitimeerd als onderdeel van de Atlantische strategische conceptie, meer te bieden. Ten slotte: op de afzienbare termijn daarover zegt Chevenement te spreken zal de economie de verhoudingen in Europa bepalen. Op dat gebied zal Duitsland geen leegte zijn.

De affaire-Ridley beheerste een paar dagen het nieuws, Chevenements uitspraken kregen buiten Frankrijk niet meer dan verplichte aandacht. Ten onrechte. De Brit schoffeerde, de Fransman prikkelde.