Alle touwtjes in handen

Minister-president Lubbers was dinsdagochtend de eerste die, nog voor acht uur, bondskanselier Kohl opbelde om hem geluk te wensen met het resultaat van zijn besprekingen met Gorbatsjov: een verenigd Duitsland, met onbegrensde soevereiniteit, mag in vrijheid en onafhankelijkheid beslissen tot welke bondgenootschappen en blokken het wil behoren. Lees: een verenigd Duitsland mag lid van de NAVO zijn.

Deze keer mag Nederland dus geen gebrek aan voortvarendheid worden verweten. Integendeel, hulde aan onze matineuze minister-president, die misschien met zijn telefoontje meteen het trauma heeft helpen genezen dat Kohl in 1979, toen hij nog leider van de oppositie was, bij een televisie-optreden in Nederland opliep. En wie vindt dat Lubbers' voortvarendheid aan dienstvaardigheid grensde, moge bedenken dat het tweede telefoontje kwam van Simon Wiesenthal.

Kortom: we moeten opnieuw enkele dierbare politieke sjablones van de laatste veertig jaar herzien. En nu is er weer iets onvoorstelbaars gebeurd: de Sovjet-Unie vindt goed dat het verenigd Duitsland lid van de NAVO is. Nog maar kortgeleden zeiden we dat het moeilijk te verwachten was dat zij, na het verlies van vrijwel al haar veroveringen van de Tweede Wereldoorlog, er ook nog mee zou instemmen dat het in zijn volle macht herstelde Duitsland zou omkiepen in wat tot voor kort nog als het vijandelijk kamp werd beschouwd.

Toch is dat gebeurd. De bewondering die Kohl alom ten deel valt voor deze diplomatieke prestatie, is dus algemeen en verdiend. Zelfs zijn tegenstander in de verkiezingen van december 1990, de sociaal-democraat Oskar Lafontaine, die nog de dag tevoren Kohls Deutschlandpolitik voor mislukt had uitgemaakt, zag zich gedwongen de bondskanselier met zijn succes geluk te wensen. (Dat betekent niet dat de kaarten in die verkiezingen al geschud zijn: denk aan het lot van de overwinnaar Churchill in 1945). Niettemin: alle vreugde en opluchting ten spijt moeten we met de mogelijkheid rekening houden dat, als Gorbatsjov met Duitslands lidmaatschap van de NAVO heeft ingestemd, hij dan tot de conclusie moet zijn gekomen zelfstandig dan wel na Seelenmassage door de Duitsers dat die NAVO, net als het Warschaupact, eigenlijk niet veel meer voorstelt.

En als hij inderdaad tot die conclusie mocht zijn gekomen, heeft hij dan ongelijk? Een veiligheidsorganisatie vindt haar reden van bestaan in het gezamenlijk gevoel van haar leden bedreigd te worden. Welnu, bestaat dit gevoel nog of zal het nog bestaan wanneer de Sovjet-Unie zich over drie a vier jaar helemaal achter eigen grenzen zal hebben teruggetrokken? Zo neen, wat houdt de NAVO dan nog bijeen? (Let wel: het gevoel van bedreiging moet er zijn, het enkele feit van bedreiging is niet voldoende). Ja, maar daarom juist heeft de NAVO op haar Londense topconferentie, begin van deze maand, besloten tot 'vergroting van de politieke component van ons bondgenootschap'. Dat is heel mooi, maar, met Francois Heisbourg, de directeur van het Internationale Instituut voor Strategische Studien te Londen (die dit zei in een interview met het Reformatorisch Dagblad van 6 juli), moeten we zeggen: 'Ik moet de eerste nog tegenkomen die mij kan uitleggen wat dat concreet betekent.' En hij vervolgde: 'Neemt de NAVO taken over die nu nog door andere organisaties worden waargenomen? Zo ja, is dat dan verstandig? Je kunt toch onmogelijk een traditioneel militaire organisatie zomaar omzetten in een politieke? Je vraagt de kruidenier op de hoek toch ook niet om morgen schoenenverkoper te worden? Reken maar dat dat een slechte schoenenverkoper wordt!' Kortom: 'de vraag hoe de nieuwe veiligheidsorde in Europa moet worden georganiseerd, schreeuwt om denkwerk en zinvolle en creatieve ideeen', zegt prof. A. van Staden, de nieuwe voorzitter van de Adviesraad Vrede en Veiligheid, in een interview in de Volkskrant van 10 juli. Dat is juist, al heeft het werd hierboven al gezegd veiligheid in de eerste plaats met gevoel, en niet met denkwerk, te maken.

Van Staden zegt 'vooral een gedegen discussie te missen over de vraag wat de Duitse eenwording betekent voor de Nederlandse mogelijkheden om invloed uit te oefenen.'

Ook dat is juist. De ministers Lubbers, Van den Broek en Ter Beek zouden kunnen beginnen met het houden van zo'n vrije discussie als mevrouw Thatcher in maart op Chequers over Duitsland heeft gehad met enkele historici. Maar dan wel graag een verslag dat minder aanleiding geeft tot misverstanden!In die discussie werd overigens volgens dat verslag, onder andere opgemerkt (door wie wordt in het midden gelaten): 'Het was opvallend dat kanselier Kohl het nu had over Duitslands partners in Oost en West.' Vier maanden later komt het Duitse weekblad Der Spiegel op grond van een gesprek dat Kohl met journalisten vorige week had op zijn thuisvlucht uit Houston, tot een bevestiging van die visie.

Kohl, zo zegt het blad, 'zou graag wegbereider en moderator zijn voor een nieuw samengaan tussen westelijke staten en de oostelijke grote mogendheid Sovjet-Unie.'

Het blad spreekt zelfs van een deutsch-sowjetische Allianz op grond van een akkoord dat de 'betrekkingen tussen de vroegere vijanden alomvattend en voor lange tijd regelt politiek, economisch, cultureel.'

In zijn persconferentie van dinsdag bevestigde Kohl dit.

Dit moet niet gezien worden als een nieuw Rapallo, Brest-Litowsk of Tauroggen, laat staan Ribbentrop-Molotovpact. Deze keer is Duitsland vast verankerd in het Westen al was het slechts door de Europese Gemeenschap. Kohl wil alleen maar voorkomen hier volg ik weer het artikel in Der Spiegel dat door de westwaartse verlegging van het zwaartepunt er een vacuum in het Oosten ontstaat, meer in 't bijzonder Gorbatsjov de verkeerde indruk krijgt 'dat de Duitsers helemaal naar het Westen afdrijven' (deze woorden staan ook in de tekst van Der Spiegel tussen aanhalingstekens, kunnen dus als letterlijke woorden van Kohl beschouwd worden). Duitsland dan toch lid van twee bondgenootschappen tegelijkertijd? Of is het de bedoeling dat de Sovjet-Unie geleidelijk een omgeturnde NAVO wordt binnengeloodst? Zo ja, wat is dan het verschil met de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, de CVSE? Kortom:er is na de Kaukasische besprekingen nog veel onduidelijk behalve een ding: Duitsland heeft, in het midden van het verwarde net, alle touwtjes in handen.