Oppositie tegen Gorbatsjov is te zwak gebleken

MOSKOU, 18 juli Dat Gorbatsjov zou winnen had Igor Kljamkin wel verwacht, maar dat het hem zou lukken op het afgelopen vrijdag beeindigde 28ste partijcongres het hele oude apparaat uit te schakelen heeft hem toch nog verbaasd. 'Gorbatsjov is erin geslaagd de corporatistische partijstructuur van het politburo te breken. Daarmee is het politburo opgehouden een reele macht te zijn', zegt de politicoloog, medewerker van het Instituut voor Economie van het Socialisme, beter bekend als het Bogomolov-instituut. Hij is een van de spraakmakende politicologen in de debatten over de overgang van totalitarisme naar democratie.

Toch was het partijcongres volgens Kljamkin een ongelijke strijd. 'Na de overwinning van Jeltsin in de Russische republiek hebben de rechtsen gepoogd hun krachten te bundelen; het resultaat was het oprichtingscongres van de Russische communistische partij. Daar was veel lawaai, maar rechts heeft geen alternatief programma en geen nieuwe leiders kunnen produceren. De partijsecretaris van de Russische partij, Ivan Polozkov, is een vormeloze man zonder gezicht. De conservatieven hebben begrepen dat Gorbatsjov op dit moment hun enige hoop is om te overleven. Hij heeft de voorhoederol van de partij gehandhaafd, de ideologie en de partijcomites op de bedrijven ongeschonden gelaten, dus voorlopig kunnen ze de situatie nog controleren.' Kljamkin gelooft niet dat Gorbatsjov echt benauwd is geweest dat Ligatsjov als tweede man gekozen zou worden, hij heeft de stemming onder de gedelegeerden goed gepeild. Dat het partijapparaat een kongsi met het militaire establishment heeft gesloten mag waar zijn, maar opnieuw is het een kongsi die alleen berust op gemeenschappelijke onvrede over het teloorgaan van hun positie. 'Het leger was de verbindende schakel, het skelet van de machtsstructuur en die positie raakt het langzaam kwijt. Het wordt nu openlijk bekritiseerd in de pers, en ook in het leger zelf ontstaat een democratische beweging, dus zetten de generaals zich schrap. Maar wie schuiven zij naar voren? Generaal Makasjov, die op het Russische partijcongres fulmineerde tegen de teloorgang van het socialisme en het verraad van het Oostblok. Maar Makasjov is een man van het verleden, hij heeft geen alternatief te bieden. Hij kan geen militair dictator zijn, temeer daar de verkiezing van Jeltsin tot president van de Russische republiek het land voor het eerst een legitieme macht heeft gegeven. Alleen een krankzinnige zou zo'n stap op dit moment aandurven.' Het vertrek van het 'linkse' trio Jeltsin, Sobtsjak en Popov uit de partij zal de leegloop bevorderen, maar volgens Kljamkin geen terugslag op Gorbatsjov hebben. 'Jeltsin, Popov en Sobtsjak zijn niet de destructieve krachten gebleken waar Gorbatsjov zo bang voor was. Integendeel, zij nemen juist verantwoordelijkheid op zich en zoeken consensus. Dan is het voor Gorbatsjov niet meer van belang of ze communist zijn of niet. Het heeft de situatie er alleen maar duidelijker op gemaakt en Gorbatsjov hoeft ze niet meer als partijlid ter verantwoording te roepen.'

Zelfs als tweederde van de leden de partij zou verlaten blijven er nog 6 miljoen over en dat is voorlopig meer dan enige andere landelijke organisatie kan dromen, zegt Kljamkin, al erkent hij wel dat de brain drain voor Gorbatsjov een nederlaag betekent. De verhouding tussen Gorbatsjov en de intellectuelen wordt er niet beter op.

Absurd

Veel intellectuelen verwijten Gorbatsjov dat hij niet breekt met de partij en met het socialisme. Kljamkin vindt dat een absurd verwijt. 'Gorbatsjov is een pragmaticus. Hij kan het socialisme niet verwerpen, want het socialisme is de ideologische rechtvaardiging voor het bestaan van het partijapparaat. Zolang hij met dat apparaat nog niet kan breken moet hij ook de ideologie blijven aanhangen. Gorbatsjov kan zich nu niet bij de democraten aansluiten, omdat ze nog geen stevige machtsbasis hebben. Voor mij is het niet van belang dat hij niet breekt met de partij, maar dat hij mensen als Jeltsin de mogelijkheid geeft om te werken. Gorbatsjov zal naar links opschuiven naarmate links zich een positie verwerft.'

Er is een ander verwijt aan Gorbatsjovs adres dat Kljamkin niet kan delen: dat hij voortdurend achterloopt op de gebeurtenissen. 'Men eist van hem een vooruitziende politiek, maar in onze omstandigheden is dat niet mogelijk. We kunnen geen beslissingen nemen die onmiddellijk succes hebben en daarom is het noodzakelijk achter de gebeurtenissen aan te lopen. Zeventig jaar lang hebben wij het leven van te voren een sjabloon proberen op te leggen en zie welke resultaten we hebben bereikt. Gorbatsjov pakt dat handiger aan: hij wacht tot er iets opbloeit en geeft dat dan de ruimte. Ik denk dat Gorbatsjov veel minder fouten heeft gemaakt dan men hem toeschrijft.'

De democraten maken volgens Kljamkin de fout dat ze zich te veel identificeren met Gorbatsjov. Ze bekritiseren hem omdat hij niet is zoals zij. Kljamkin noemt dat een 'overblijfsel van het totalitaire denken'.

'Het is de taak van de democraten om zich te organiseren. Gorbatsjovs evolutie hangt af van hun overwinning. Heeft hij in zijn slotrede tot het congres niet gepleit voor een brede coalitie van democratische krachten?' Gorbatsjov heeft wel een fout gemaakt bij zijn inschatting van de radicalen in de sovjets, zegt Kljamkin. Hij dacht dat ze zich destructief zouden opstellen, zoals tijdens de verkiezingscampagne, en hij was bang voor hun destabiliserende invloed. Maar de sovjets blijken tot compromissen bereid. Hij moet nu snel een gemeenschappelijke taal met hen vinden.

Een plotselinge golf die de communistische partij wegvaagt, zoals in Oost-Europa is gebeurd, voorziet Kljamkin niet. De partij zal langzamerhand positie verliezen en verdwijnen. Voorlopig is er nog geen reele concurrentie. Maar de partij is nu het belangrijkste probleem al niet meer. De machtsstrijd met de partij is een typisch produkt van de overgangsfase naar de democratie. Het echte probleem is de overgang naar de markteconomie, ook dat blijkt als je naar Oost-Europa kijkt. Die overgang wordt aanzienlijk bemoeilijkt door het feit dat tegelijkertijd de hele structuur van de economie moet worden veranderd. Het monopoliesysteem moet worden doorbroken en dat kan tot grote sociale problemen leiden. Kljamkin voorziet de marginalisatie van hele bevolkingsgroepen en dat brengt destabilisatie met zich mee. 'We kunnen ons alleen etappegewijs bevrijden van het totalitarisme. De afgelopen vijf jaar heeft Gorbatsjov nodig gehad om de politieke voorwaarden voor de overgang naar een markteconomie te creeren. Daarbij is nu duidelijk geworden dat die overgang niet vanuit het centrum kan worden geleid. Ryzjkovs regeringsprogramma wordt eenvoudigweg geblokkeerd door de republieken. Het centrum, Moskou, is geen legitieme macht en het kan zijn positie alleen versterken door zoveel mogelijk macht af te staan aan de republieken.' Hier ligt voor Gorbatsjov op dit moment de grootste bedreiging, denkt Kljamkin. Als hij er niet in slaagt in snel tempo politieke verantwoordelijkheid aan de republieken af te staan zal de economische crisis tot een catastrofe leiden. Gorbatsjov lijkt dat de laatste tijd begrepen te hebben. 'Na zijn laatste reis naar Amerika heeft hij een aantal concessies gedaan. Zo heeft hij gezegd bereid te zijn van de republieken alleen dat te nemen wat ze aan het centrum willen afstaan. Ook met Litouwen is hij overstag gegaan. Hij spreekt nu zelf van de noodzaak van een nieuw Unie-akkoord.'

Een groot gevaar dat de republieken nu bedreigt is isolement. Voor je het weet beland je in het Joegoslavische model. Gelukkig is er iets wat de republieken op dit moment bindt: wantrouwen tegenover het centrum. Kljamkin ziet veel in het ontstaan van bilaterale akkoorden en contracten tussen de republieken onderling. 'De vijandschap ten opzichte van het centrum brengt de republieken ertoe zelfstandig met elkaar te handelen en zo kan misschien eindelijk die Sovjet-markt ontstaan zonder welke we ten dode zijn opgeschreven. Ons land heeft een schier onuitputtelijke voorraad politieke stabiliteit. De bevolking is gewend in armoede te leven. Als het Jeltsin lukt het komende jaar de voedselsituatie een klein beetje te verbeteren zal hij enorm succes hebben.'