EIGEN SCHULD

Onze nieuwe wasmachine werd afgeleverd door een jongen met een kleine vrachtwagen. 'Waar is je bijrijder?', vroeg ik. 'Krijg ik alleen mee bij zware vracht', zei de jongen, terwijl hij de zijdeur van de wagen openmaakte. Soepel sprong hij de laadbak in en schoof onze wasmachine tot aan de rand. 'Gebruik je de laadklep niet?' De jongen schudde zijn hoofd over zoveel naiviteit: 'Meneer, als ik elk apparaat met de laadklep moet laten zakken, dat duurt uren. En dan staat er een hele file achter mijn wagen te toeteren. Waar moet dat apparaat heen?' 'Zal ik dan even helpen tillen?' 'Dank u beleefd, maar ik doe het liever zelf.'

En ja hoor, daar stapte hij met een vijftig kilo zware wasmachine voor zijn borst het trottoir op, de drempel over, botsend tegen de muren op weg naar de badkamer.

De Bouw- en Houtbond FNV heeft jaren actie gevoerd om een kleinere maat cementzakken ingang te doen vinden. De standaard baal cement woog vijftig kilo. Bouwvakkers tilden zo'n zak 'even' in hun eentje. Gevolg: slijtage aan ruggen en armen. Nu zijn de cementleveranciers dan eindelijk bereid om ook cement te leveren in zakken van vijfentwintig kilo. Nu gaat het de bond er dus om, te bereiken dat de bouwbedrijven die kleinere zakken ook daadwerkelijk bestellen. Probleem nummero twee zijn de bouwvakkers zelf: 'Wat een kleine zakjes. Daar draag ik er met gemak twee van.' Twee Utrechtse studenten onderzochten in opdracht van de Vervoersbond FNV de ergonomische kwaliteit van vorkheftrucks. Ze hebben, blijkens een artikel in de Logistiekkrant, veel aanmerkingen op de vering en de stoelen van de meeste heftrucks. Bovendien liggen veel magazijnvloeren vol met hobbels en obstakels. Maar dat blijkt slechts een deel van het probleem. 'Een chauffeur met een matige heftruck en een slechte vloer hoeft minder schokken te krijgen dan een chauffeur die met een goed geveerde stoel op een asfaltvloer rijdt.'

Veel heftruckdrijvers scheuren er de hele dag op los. En: 'Een vlakke vloer nodigt uit tot ruw rijgedrag.'

Conclusie van de onderzoekers: 'De bestuurders vormen de grootste bedreiging van hun eigen ruggen.'

Naar huis

Wie veroorzaakt in de bovengenoemde gevallen nou gezondheidsproblemen voor de werknemers? De werknemers zelf. Waarom doen ze dat in hemelsnaam? Soms lijkt de verklaring eenvoudig. Bij voorbeeld wanneer we een verband bespeuren met de werkdruk. Zo'n jongen die huishoudelijke apparaten bezorgt, wil tempo maken. Hij werkt in een 'klaar, naar huis'- systeem: pas wanneer alle klanten van die dag zijn afgewerkt, mag hij stoppen. Elk apparaat op een ergonomisch verantwoorde manier afleveren, kost per klant misschien een minuut extra. Per dag een half uur langer werken. Die extra werktijd levert hem geen cent meer op.

Gesteld voor de keus tussen zijn belangen op korte termijn (eerder klaar met werken) en op langere termijn (gezond je pensioen halen) kiest zo'n jongen verkeerd. Eigenlijk zou de winkel een limiet moeten stellen aan het aantal apparaten dat een man per dag aflevert. Moeten er meer apparaten worden weggebracht, dan komt er een bezorger bij. Dat kost geld. Maar het spaart de ruggen van de bezorgers - gesteld dat ze de extra ruimte in hun werkdag gebruiken om hun werk lichter te maken.

Daar stuiten we op een moeilijk te begrijpen fenomeen. Want je kan er donder op zeggen, dat veel bezorgers van huishoudelijke apparaten, ook wanneer de werkdruk zou verminderen, op de oude voet blijven doorwerken. Grote groepen werknemers lijken geheel uit vrije wil te kiezen voor die werkwijzen, die hun lichaam het zwaarst belasten. Eenvoudige verklaringen zijn daarvoor niet te vinden, en zeker geen verklaringen die voor alle betrokken werknemers opgaan.

Soms lijken mensen blind voor de sluipende gevaren van hun werk. Zoals werknemers in de houtindustrie, die de hele dag naast snerpende cirkelzagen staan zonder gehoorbescherming. Of vrachtwagenchauffeurs die elke kans aangrijpen om overuren te maken, en dus systematisch zestig, zeventig uur per week rijden. Dat verdient lekker. De schade aan rug en bewegingsapparaat blijkt pas later.

Niet zeuren

Soms wordt een hele bedrijfstak beheerst door een sfeer van 'aanpakken en niet klagen'. Een echte bouwvakker zeurt niet over wat tocht, of wat regen, of wat zware lasten. Die pakt twee van die cementzakjes, of liever nog drie, en klimt de ladder op. Het vergt in zo'n bedrijfstak nogal wat moed om tegenover jezelf en tegenover collega's toe te geven dat het werk je niet makkelijk afgaat, en dat je kalmer aan moet doen.

Soms ligt het nog veel ingewikkelder. Neem die heftruckdrijvers, die hun rug verpesten met al die schokken en trillingen. Ze hoeven helemaal niet door het magazijn te scheuren. Sterker nog, de baas heeft liever dat ze wat rustiger rijden - dan maken ze dezelfde produktie, met minder kans op ongelukken, minder schade aan de lading, en minder slijtage van het materieel. Waarom rijden ze dan zo hard ? 'Om de verveling te verdrijven', zeggen de onderzoekers van de Utrechtse universiteit. Scheuren op de vorkheftruck brengt wat spanning terug in de werkdag. Dat gedrag lijkt een uiting van verzet tegen 'het systeem'. Maar dan wel een machteloze vorm van verzet, vergelijkbaar met jezelf ziek melden als er niets aan de hand is.

Vooral in dit laatste geval zou je kunnen beweren dat 'uiteindelijk' de werkgever schuld heeft aan het domme gedrag van zijn werknemers. Verrassend genoeg helt de juridische macht in ons land steeds meer over tot dat standpunt. Een recent nummer van Financieel Economisch Magazine meldt dat werkgevers steeds makkelijker aansprakelijk kunnen worden gesteld voor ongelukken en beroepsziekten van werknemers. De werkgever moet maar bewijzen dat hij een voldoende actief veiligheidsbeleid heeft gevoerd, en dat de werknemers 'grove eigen schuld' kan worden verweten. De werkgever moet daarbij rekening houden met 'het ervaringsfeit' dat werknemers niet altijd 'alle voorzichtigheid ..betrachten die ter voorkoming van ongelukken geraden is'.

Als die jongen van die wasmachine straks, nadat hij definitief door zijn rug is gegaan, smartegeld vraagt aan zijn werkgever, maakt hij nog een goede kans om te winnen ook.