Stormachtige fase in Turks-Amerikaanse relaties

ATHENE, 17 juli Turkse waarnemers die bij de laatste Amerikaanse presidentsverkiezingen voorspelden dat Bush erger (voor Turkije) zou worden dan de Griek Dukakis, vinden dat zij steeds meer gelijk krijgen. Zij grondden hun theorie op de verregaand pro-Armeense opstelling van de Republikeinse kandidaat. En inderdaad heeft Bush als president bij de 75ste herdenking van de gebeurtenissen van 1915, op 24 april dit jaar, een boodschap de wereld ingezonden die de Turken zeer heeft ontstemd. Er was nog net geen sprake van het beladen woord 'genocide', maar wel van 'slachtingen'. Deze week heeft de Amerikaanse president de Turken weer kwaad gemaakt door de Grieken de hemel in te prijzen, althans de Grieken van de Verenigde Staten. Zij leverden het grootste percentage afgestudeerden, het kleinste percentage criminelen en 'vrijwel nihil drugsverslaving'.

Hij memoreerde dit alles tijdens de ontvangst van de oecumenische patriarch van Constantinopel, Dimitrios I, die bijna een maand in de Verenigde Staten verblijft. De manier waarop de 78-jarige Grieks-orthodoxe kerkvorst in de Verenigde Staten wordt gefeteerd zien de Turkse kranten als een teken dat de Amerikaanse regering, na de val van de lastige premier Andreas Papandreou, geheel voor Athene heeft geopteerd. Er worden bittere vergelijkingen getrokken met de karige verwelkoming die de Turkse president Kemal Evren vorig jaar ten deel viel. Deze kreeg een ontbijt op het Witte Huis; Dimitrios, die niet eens officieel is uitgenodigd, werd ontvangen in het exclusieve Oval Office en met ongeveer alle eerbewijzen die ook de paus zou hebben gekregen.

De woordvoerder van het Turkse ministerie van buitenlandse zaken had tevoren gewaarschuwd dat Dimitrios bij deze reis niet moest vergeten dat hij niet meer is dan het hoofd van een Turkse kerkelijke gemeente volgens de letter van het in 1923 gesloten Verdrag van Lausanne. Tijdens het bezoek is echter het 'oecumenisch' karakter van zijn functie van alle kanten ook door Bush breed uitgemeten, en natuurlijk is daarbij ook de naam Constantinopel in plaats van Istanbul steeds weer gevallen.

Visioen

De president roemde in zijn toespraak niet alleen de onschatbare verdienste van Dimitrios als geestelijk hoofd van alle orthodoxen, van wie grote kracht en troost was uitgegaan voor alle verdrukten in Oost-Europa en wie in de toekomst een enorme taak wachtte, hij maakte ook diens 'boodschap en visioen' tot de zijne. Bij het 'visioen' van een Grieks patriarch echter denken de Turken in de eerste plaats aan het herstel van het Byzantijnse rijk waarvan in hun ogen niet alleen de Grieken maar het hele Westen blijft dromen.

Kortom: het Amerikaanse bezoek van de patriarch is in Turkse ogen nu al uit de hand gelopen, en dan staan er voor deze week nog ontmoetingen op het programma met onder anderen de VN-secretaris-generaal Perez de Cuellar, waaruit andermaal zal blijken dat de kerkvorst 'wereldpolitiek' bedrijft in plaats van te waken over zijn tot enkele duizenden geslonken kudde in Istanbul. De voorzitter van de 'intellectuelen-haarden' in Turkije, Mustafa Erkal, vindt dat hem bij terugkeer zijn paspoort moet worden afgenomen in ieder geval moet zijn behuizing kleiner worden gemaakt. Een Turkse vrouwenorganisatie pleit ervoor bij wijze van protest de Aya Sofia, eens Byzantijnse hoofdkerk, daarna moskee, nu museum, weer uit te roepen tot moskee.

De storm rondom het patriarchale bezoek viel ongeveer samen met die om het Amerikaans-Griekse defensie-akkoord dat vorige week in Athene werd openbaar gemaakt en ondertekend. Het gaat vooral om de preambule waarin, volgens Turkse interpretatie, de Grieken van Amerikaanse zijde garanties krijgen tegen eventuele Turkse agressie, 'hoogst ongebruikelijk binnen een bondgenootschap', vindt men in Ankara.

Dick Cheney, de Amerikaanse minister van defensie die vorige week na Athene Ankara aandeed, had heel wat uit te leggen, en is daar volgens officiele Turkse zegslieden niet in geslaagd. Toch is die preambule niet zo opzienbarend als zij van Turkse zijde wordt voorgesteld. De naam Turkije komt er natuurlijk niet in voor, evenmin als het woord 'garantie', waarop de socialist Andreas Papandreou tijdens zijn premierschap zo heeft aangedrongen.

Volgens een passage zullen de Verenigde Staten en Griekenland 'elkaars veiligheid, soevereiniteit, onafhankelijkheid en territoriale onschendbaarheid beschermen tegen initiatieven die de vrede bedreigen, tegen gewapende acties of de dreiging daarmee'.

Volgens Turkse commentatoren zouden de Grieken met deze ruggesteun kunnen overgaan tot overmoedige daden zoals de uitroeping van een twaalf-mijlszone in de Aegeische Zee. Athene zegt dat het daar theoretisch recht op heeft; Ankara stelt dat dit tot oorlog zal leiden.

Critici van het verdrag in Athene vinden de preambule juist rijkelijk vaag en interpreteren andere passages, volgens welke 'elk geschil in de regio met vredelievende middelen moet worden opgelost' als een ontmoediging van zo'n uitroeping van een twaalf-mijlszone. Hoe dan ook, de anti-Amerikaanse ontstemming in Turkije blijft groot en alom wordt geroepen dat het tussen de Verenigde Staten en Turkije in 1986 voor vijf jaar gesloten defensieverdrag volgend jaar niet moet worden verlengd maar in december van dit jaar moet worden opgezegd. De Griekse premier Mitsotakis zal later deze week, als het Grieks-Amerikaanse verdrag in het Griekse parlement ter behandeling komt, de Turkse ontstemming stellig uitspelen om de omvangrijke oppositie 140 van de 300 afgevaardigden duidelijk te maken hoe gunstig het voor Griekenland is.