Nederland en Oost-Europa: eerst zien

Nee, de Westerse industrielanden gaan niet onbezonnen geld uitdelen in Moskou. Bondskanselier Kohl klonk gemaakt verontwaardigd aan het slot van de economische topconferentie van de zeven machtigste industrielanden, vorige week in Houston. 'Wij zijn toch geen kerstmannetjes', zei de kanselier, wiens regering zojuist een kredietlijn van 5 miljard DM aan de Sovjet-Unie heeft gegarandeerd en meer hulp in de pijpleiding heeft. De komenden maanden zullen twee studies worden uitgevoerd naar de financiele noden en de economische problemen van de Sovjet-Unie. De eerste studie, die in oktober klaar moet zijn, wordt uitgevoerd door de Europese Commissie. De Groep van Zeven vroeg vorige week aan het Internationale Monetaire Fonds om een onderzoek uit te voeren, dat eind dit jaar moet zijn afgerond.

Canada, Japan en de Verenigde Staten zijn geen lid van de Europese Gemeenschap vandaar de G-7 opdracht aan het IMF, waarvan de Sovjet-Unie op haar beurt geen lid is. Via het IMF houden de VS een flinke greep op de gang van zaken. Op grond van deze studies moet aan het einde van het jaar een gemeenschappelijke Westerse hulpstrategie voor de Sovjet-Unie vorm krijgen.

Ingewikkelder

Vorig jaar formuleerde de Groep van Zeven een hulpstrategie voor de Middeneuropese landen die zich ontworstelden aan de Sovjet-greep op hun politieke en economische stelsel. Op de top in Parijs werd hulp toegezegd aan landen die zich hadden uitgesproken voor de overgang naar een markteconomie, de rechtsstaat en democratie. Dat waren toen Polen en Hongarije.

Voor de Sovjet-Unie liggen de voorwaarden voor hulp veel ingewikkelder. 'De vraag is of je aan de Sovjet-Unie dezelfde voorwaarden kunt stellen als aan Polen of Hongarije', zei EG-commissaris voor buitenlandse betrekkingen Frans Andriessen in Houston. Andriessen reist deze week met Commissie-voorzitter Delors naar Moskou om de hulp te bespreken. In de komende maanden moeten de economische en politieke voorwaarden nader worden uitgewerkt. 'De voorwaarden die aan de Sovjet-Unie worden gesteld, hebben een andere dimensie omdat de Sovjet-Unie een andere dimensie heeft dan de Middeneuropese landen', aldus Andriessen. Bovendien speelt de vraag of Westerse hulp een beloning moet zijn voor doorgevoerde hervormingen, of dat het een stimulans moet zijn om hervormingen op gang te krijgen.

Daarnaast spelen specifiek binnenlandse voorwaarden een rol. Japan wil eerst een oplossing voor het probleem van de Koerillen, de eilanden die de Sovjet-Unie aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bezette.

De Verenigde Staten weigeren financiele hulp te verstrekken en mogen dat wettelijk niet zolang geen oplossing is bereikt voor de zogenoemde Kerenski-leningen. Dit betreft leningen die de Verenigde Staten in 1917 aan de mensjewistische regering-Kerenski hebben verstrekt en die door de bolsjewisten nooit zijn afbetaald. Anno 1990 gaat het met de achterstallige rente sinds 1917 om een miljardenbedrag.

Onruststokers

Een andere Amerikaanse voorwaarde is dat de Sovjet-Unie haar hulp aan onruststokers in de Derde wereld staakt. Jaarlijks gaat het om Sovjet-hulp ter waarde van zo'n 15 miljard dollar: aan Cuba 5 miljard, Afghanistan 3 miljard, Vietnam 2,5 miljard, Syrie 1,5 miljard, en Noord-Korea, Libie en Angola elk 1 miljard. De Amerikanen legden er in Houston opnieuw de nadruk op dat de Sovjet-Unie niet zomaar een land is, maar een militair-nucleaire supermacht. 'We voelen er niet voor financiele steun te geven aan een land dat intercontinentale raketten op ons gericht heeft', zei een Amerikaanse adviseur.

De Westduitsers worden intussen heen en weer geslingerd tussen begrip voor de Amerikaanse realiteitszin en haast om de Duitse vereniging met Gorbatsjov af te ronden. 'Wij begrijpen de problemen van de Verenigde Staten', herhaalde de woordvoerder van Kohl, minister Klein, voortdurend. 'Het is logisch dat de Verenigde Staten als de andere supermacht een eigen standpunt innemen en voorwaarden aan de Sovjet-Unie stellen.'

Maar aan de andere kant is haast geboden, want wat in de Sovjet-Unie gebeurt, heeft directe gevolgen voor de overige landen in Midden-Europa. 'We moeten deze historische kans aangrijpen om Gorbatsjov te ondersteunen en de Sovjet-Unie helpen zichzelf te helpen.' De Duitsers zien hulp aan Gorbatsjov niet uitsluitend als een Duitse kwestie, maar als een zaak van de gehele vrije wereld. Klein: 'We willen allemaal graag dat de Sovjet-Unie een markteconomie krijgt en dat de Sovjet-macht wordt ontmanteld. We hebben jarenlang enorme bedragan uitgegeven om de Sovjet-macht te beteugelen. Nu kunnen we voor een fractie van dat bedrag de Sovjet-economie in de Westerse invloedssfeer brengen. Dat is een fantastische investering.'

Nederland

Nederland loopt achteraan waar het bereidheid tot hulp betreft. Als de Nederlandse bijdrage aan Polen en Hongarije als maatstaf geldt, hoeft Gorbatsjov niet veel van Nederland te verwachten.

Volgens een recent overzicht van de EG heeft Nederland voor Polen en Hongarije tot nu toe voor verschillende programma's 9,07 miljoen ecu (20,86 miljoen gulden) toegezegd in giften, op een totaal aan toegezegde giften, exportkredieten en leningen ter waarde van ruim 10 miljard ecu (23 miljard gulden) door alle 24 hulpverstrekkende landen samen. Nederland heeft aanzienlijk minder voor deze twee Oosteuropese landen uitgetrokken dan de andere Europese landen met uitzondering van Ierland, Portugal en Griekenland.

Misschien deelt de Nederlandse regering de mening van de Verenigde Staten dat hulp pas zin heeft als de economische hervormingen werkelijk op gang zijn gekomen, misschien houdt Nederland er niet van om sinterklaas of kerstman te spelen. Misschien heeft Nederland onbekende strategische redenen om terughoudend te zijn, of gaat het hier om gezonde zuinigheid van een land met een flink begrotingstekort. Maar het lijkt erop dat Nederland, ondanks zijn begroting van 6 miljard gulden voor ontwikkelingssamenwerking, bezig is de boot te missen nu het aankomt op de ontwikkeling van Oost-Europa. Het was maar goed dat Nederland in Houston vorige week niet vertegenwoordigd was.