Lacherigheid kenmerkt sfeer bij top Kohl en Gorbatsjov

MOSKOU, 16 juli 'U bent tien minuten te laat', zegt Michail Gorbatsjov tegen kanselier Helmut Kohl. 'Hebt u nog last van de jetlag na Houston?' Kohl geeft direct terug. Nee, hij is niet moe na de economische top in Texas, integendeel: 'Mijnheer de president, ik ga liever drie dagen naar Houston dan twee weken naar een partijcongres in Moskou. Maar u ziet er goed uit'. Gorbatsjov: 'Toch heb ik de afgelopen weken weinig geslapen'.

Kohl: 'Maar dat congres was toch een groot succes voor u!' Gorbatsjov: 'Daarover praten we later nog wel'.

Er wordt hard gelachen. De chauffeurs en de veiligheidsmensen naast de dertig ouderwetse zwarte auto's lijken het niet helemaal te vatten. Maar zij lachen uiteindelijk het hardst mee en houden daarmee ook het laatst weer op.

Het is zondagmorgen, tien over tien. Op de stoep van het gastenverblijf van het Sovjet-ministerie van buitenlandse zaken, in de druilerig-natte Moskouse Tolstojstraat 17, staan de Westduitse kanselier en zijn gastheer. De heren zijn zichtbaar gespannen als zij naar binnengaan. Zij zeggen met nadruk dat zij constructieve en ontspannen gesprekken zullen voeren in hun tweedaags overleg in Moskou en later in Stavropol.

Tegen een uur 's middags geven de beide staatslieden hun eerste persconferentie. Die begint met een zelfde vertoon van lacherigheid en iets te opgelegde wederzijdse waardering. Zij hebben dan enkele uren met elkaar gesproken. Eerst alleen in aanwezigheid van de tolken en de adviseurs Teltschik en Tsjernajov, en daarna in ruimere kring. De gesprekken waren constructief en intensief, herhalen zij nog eens. 'Wij keken vooruit zonder het verleden te vergeten', zegt Kohl. Bij de aansluitende lunch is meer op zaken gelet dan op het eten, zegt Gorbatsjov, met een lach opzij naar Kohls gevulde verschijning. Wij hebben zelfs al twee verdragen getekend. Wat voor verdragen, vraagt u? Wel, de Sovjet-Unie krijgt tenminste twee Duitse bierbrouwerijen.' Grappen? Dan doet Kohl ook weer mee. 'De president heeft net zijn partijcongres achter de rug. Ik moet het mijne (komend najaar) nog krijgen. En collega Waigel (minister van financien) heeft het gelukkig vrijdag en zaterdag net gehad', zegt de kanselier met een hoofdknik in de richting van de meegereisde CSU-chef, die tussen de journalisten zit. Waigels CSU heeft grote problemen met haar Oostduitse zusterpartij, de DSU. Die problemen zijn vorige week dagenlang breed uitgemeten in de Westduitse media. De minister uit Beieren besluit ten slotte maar zuurzoet mee te lachen. 'En Genscher', vraagt Gorbatsjov, wijzend op de SDP-minister van buitenlandse zaken die naast een tv-camera zit. Kohl over de gewiekste partijtacticus Genscher: 'Onze minister van buitenlandse zaken heeft de toestand bereikt dat hij boven het niveau van partijcongressen staat'. De generatiegenoten Gorbatsjov en Kohl hebben, bij al hun verschillen en uiteenlopende belangen, aardig wat gemeen. Zij lijken elkaar langzamerhand ook wel te liggen. De 60-jarige Kohl, nu alweer zeventien jaar voorzitter van de CDU en inmiddels in zijn achtste jaar als kanselier, is net als zijn gastheer een erkend politiek evenwichtskunstenaar. En hij heeft nog een kwaliteit die belangrijk is in het licht van de Duitse en Europese geschiedenis van deze eeuw: hij was in mei 1945, toen het Derde Rijk capituleerde, een jongen van vijftien. Zelf heeft hij die kwaliteit ooit omschreven als 'de genade van de late geboorte'.

Net als Gorbatsjov komt de Paltser Kohl geografisch gesproken enigszins uit de periferie van zijn land. Kohls Oggersheim (bij Ludwigshafen) en Gorbatsjovs Stavropol hebben als excentrische startplaatsen iets gemeen. En net als Gorbatsjov is de Westduitse kanselier gaandeweg gespecialiseerd geraakt in het oplossen van moeilijke situaties. Zij het dan dat hij zijn problemen vaak eerst zelf met onhandigheden creeert. Het feit dat hij, de man die Gorbatsjov een paar jaar geleden nog met Goebbels vergeleek, nu met dezelfde Gorbatsjov een goede verstandhouding heeft, illustreert het verschijnsel. Het plan om Kohl eens in zijn geboortestreek uit te nodigen was zei de gastheer in de zomer van 1989 al ontstaan toen hij bij Kohl op bezoek was in diens bungalow op het terrein van de kanselarij in Bonn.

De 59-jarige Gorbatsjov is alleen al door zijn geboortejaar een andere gesprekspartner dan de leiders uit de seniorengeneratie die hij heeft afgelost. De generatie van Brezjnev (overleden in 1981), Andropov (overleden in 1984) en Tsjernenko (overleden in 1985) dus. Gorbatsjov was een klein kind tijdens Stalins zuiveringen en massa-executies van de jaren dertig en een teenager tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat laatste betekent natuurlijk niet dat hij geen herinneringen zou hebben aan deze Grote Vaderlandse Oorlog, want zijn geboortedorp Privolnoje was een jaar ('42-'43) bezet als deel van het Duitse Kaukasische front en zijn vader sneuvelde als soldaat. Zo goed als Kohl natuurlijk wel een scherpe herinnering heeft aan de oorlog en de eerste erbarmelijke naoorlogse Duitse jaren. Gorbatsjov was 22 toen Stalin in 1953 stierf en kon in de jaren vijftig als student en jong partijman in de Noordkaukasische districtshoofdstad Stavropol profiteren van Chroesjtsjovs destalinisering en liberalisering. Hij raakte ook beter opgeleid dan de bejaarde leiders in Moskou, hij las de nu toegestane vertalingen van buitenlandse romans. Bij zijn eerste bezoek als lid van het politburo aan Groot-Brittannie in 1984 liet hij zijn gehoor bijvoorbeeld weten dat C. P. Snows Corridor of Power (dat de ambtelijke en politieke gevechten rondom de invoering van het Britse kernwapen beschrijft) de eerste Engelse roman was die hij als regionaal partijbestuurder ooit had gelezen. Zoals hij toen liet weten dat hij het beroemde boek van C. Northcote Parkinson kende (Parkinson's Law, over het verschijnsel dat bestuurlijke carrieres er vaker toe neigen mensen tot boven hun feitelijke niveau van geschiktheid te brengen). Sterker nog, de latere hervormer Gorbatsjov moet destijds op een spreekbeurt voor de staf van het Britse chemieconcern ICI al hebben gezegd: 'Ik heb een nieuwtje voor u, Parkinson leeft tegenwoordig in Moskou'. Wat dat betreft wist Gorbatsjov waar hij in 1985 in de Sovjet-Unie aan begon. Wat hij niet meer weet, is waar het kan eindigen. Kohl weet dat ook niet, al heeft hij er op zijn weg naar de Duitse eenheid in december 1990 natuurlijk al verdergaande ideeen over dan zijn Westelijke partners.