Partijcongres verscheurd tot aan het einde

MOSKOU, 14 juli Met het traditionele broederlijk zingen van de Internationale eindigde gisteren het 28ste partijcongres van de CPSU in schijnbare harmonie maar nog nooit is de verscheurdheid in de partij zo duidelijk naar buiten gekomen als tijdens deze twee weken van heftige debatten.

Gorbatsjov moet een zucht van verlichting hebben geslaakt toen het rumoer verstomde en uit 5.000 kelen weer een tekst weerklonk. Aan de vooravond van het congres, zei Gorbatsjov in zijn slotwoord, klonken er geluiden over een dreigende scheuring binnen de partij. Velen dachten dat zij niet meer tot vernieuwing in staat was en van het politieke toneel zou verdwijnen. Die voorspellingen zijn volgens hem niet uitgekomen. 'Hij die erop rekende dat dit het laatste congres zou zijn en dat dit de begrafenis van de CPSU zou worden is opnieuw bedrogen uitgekomen. De CPSU leeft en zal leven en haar historische bijdrage leveren aan de vooruitgang van ons land en van de wereldbeschaving', zei Gorbatsjov onder luid applaus en naaide met grote steken de scheuren in de partij weer aaneen.

Die verscheurdheid was tot op het laatste moment zichtbaar, toen er ruzie ontstond over het nieuw gekozen Centraal Comite, dat voortaan 412 leden telt. Dat was, door een aantal extra kandidaatstellingen, 14 meer dan oorsponkelijk was afgesproken en het congres stemde eerst voor uitsluiting van de 14 mensen die de meeste tegenstemmen hadden gekregen.

Het slachtoffer daarvan waren voornamelijk verlichte geesten zoals vice-premier Leonid Abalkin, acteur Michail Oeljanov, de nieuwe Komsomol-voorzitter Zjoekin en de historicus Roj Medvedev.

Dat waren juist de mensen die door het conservatieve gedeelte van het congres honend en op beschamende wijze waren weggeklapt toen zij hun buitengewoon redelijke toespraken hielden en opnieuw gaapte de kloof, die de laatste dagen met man en macht was gedicht, wagenwijd open.

Dank zij enige druk van Gorbatsjov en een aantal vertwijfelde aanwezigen zoals de minister van cultuur Nikolaj Goebenko kwam het congres op zijn beslissing terug en werden de 14 man alsnog in het Centraal Comite opgenomen.

Van de vroegere Politburoleden zijn alleen Gorbatsjov, Loekjanov, minister van defensie Jazov, KGB-voorzitter Krjoetsjkov, Edoeard Sjevardnadze en premier Ryzjkov in het Centraal Comite gekozen.

De door de conservatieven fel aangevallen Aleksandr Jakovlev is niet herkozen, evenmin als partij-ideoloog Vadim Medvedev en Jegor Ligatsjov, die al heeft laten weten voorlopig naar zijn geboortestreek in de buurt van het Siberische Tomsk te zullen terugkeren om zijn memoires te schrijven.

Gorbatsjov gaf in zijn slotrede een ietwat gekleurde interpretatie van het congres, waarbij de wens de vader van de gedachte leek. Het congres had zich vastbesloten getoond, zo zei hij, de houding ten opzichte van de Sovjets, de nieuw gekozen parlementen en gemeenteraden die de macht van de partij moeten overnemen, radicaal te veranderen. Samenwerken is voortaan het devies. Gorbatsjov rekende af met hen die 'al het nuttige dat door generaties eerlijke communisten is gedaan verwerpen'.

De communisten moeten 'hun complexen van zich afwerpen en tot daden overgaan', aldus de net herkozen secretaris-generaal onder instemmend applaus. De ontwikkeling van het platteland, de bestrijding van de nijpende voedselsituatie en de tekorten aan consumptiegoederen, radicale economische hervormingen en een versterking van de discipline, zo vatte Gorbatsjov het komende actieprogramma samen. Gorbatsjov verwees ook nog even naar de Londense NAVO-verklaring waarin de bereidheid is uitgesproken de Sovjet-Unie niet langer als vijand te beschouwen. 'De koude oorlog is voorbij', zei hij instemmend. Nu moet volgens Gorbatsjov de vernieuwing van de partij in het hele land worden doorgevoerd en hij noemde drie voorwaarden: de partijstructuur moet drastisch worden hervormd, de meerderheid moet voortaan de mening van de minderheid achten en in het algemeen moeten de omgangsvormen binnen en buiten de partij op een hoger niveau komen. Juist aan die twee laatste voorwaarden heeft het de afgelopen twee weken behoorlijk ontbroken. De minderheid, het Democratisch platform, was onderling ernstig verdeeld over de vraag of zij de rijen van de partij moest verlaten. Toen zo'n 25 van de leden een poging waagden over te gaan tot afsplitsing met recht op een evenredig gedeelte van het partijbezit werd daar zeer negatief op gereageerd.

De vijandige reactie in de zaal, met name tegenover Vjatsjeslav Sjostakovski, de inmiddels ontslagen rector van de Moskouse hogere partijschool, bracht de leiders van het Democratisch platform ertoe gisteren alsnog uit de partij te treden. Zij traden daarbij in het voetspoor van Boris Jeltsin en de burgemeesters van Moskou, Gavriil Popov, en Leningrad, Anatoli Sobtsjak. De grote vraag is nog wat voor gevolgen het uittreden van Boris Jeltsin voor de partij zal hebben. Hoevelen hem zullen volgen is niet te voorspellen. Gorbatsjovs politieke adviseur Georgi Sjachnazarov, die zich in de wandelgangen niet ontevreden betoonde over het congres, zei te hopen dat Jeltsins beslissing niet van invloed zou zijn op zijn bereidheid om met Gorbatsjov samen te werken. Sjachnazarov, zelf voorstander van het omdopen van de partij om af te rekenen met het besmette verleden, sprak van een 'dramatische strijd', maar was tevreden over de progressieve documenten die zijn aangenomen, hoewel hij het democratisch centralisme graag uit de statuten verwijderd had gezien. Gorbatsjov hoeft niet ontevreden te zijn over het congres.

De verwachtingen waren, na het zeer conservatieve oprichtingscongres van de Russische communistische partij, niet hooggespannen, maar de gevreesde dramatische scheuring is uitgebleven en de democraten blijven hopeloos verdeeld. Hoewel veel gedelegeerden in hun agressieve optredens duidelijk het bedroevende politieke peil van de partij hebben aangetoond, heeft Gorbatsjov toch grotendeels zijn eigen zin doorgedreven, daarbij voornamelijk steunend op de Pavlov-reactie van de gemiddelde communist die nog aan de partijdiscipline gehoorzaamt. Grove middelen is hij daarbij niet uit de weg gegaan. Het is hem gelukt de gedelegeerden zich met overweldigende meerderheid tegen Ligatsjov te laten uitspreken en hij heeft de partij gewaarschuwd dat zijn herkiezing betekent dat rechts niet op clementie hoeft te rekenen en zijn hervormingskoers met harde hand zal worden doorgevoerd. Dit alles betekent niet dat de partij zich levensvatbaar heeft betoond, en zeker niet dat ze het vertrouwen van de bevolking kan terugwinnen, maar daar heeft Gorbatsjov waarschijnlijk ook niet op gerekend. Volgens ingewijden heeft Gorbatsjov lang en serieus nagedacht of hij de post van secretaris-generaal zou laten schieten. Hij heeft het niet gedaan omdat hij het gevaar van een partij-apparaat in handen van de conservatieven te groot achtte. Waarschijnlijk heeft hij gelijk gehad.