Het vanzelfsprekende gelijk van Andree van Es

Na negen jaar Kamerlidmaatschap is voor Andree van Es de grens van het uithoudingsvermogen bereikt. Ze wil binnenkort de Kamer verlaten, voordat de routine het definitief wint van de motivatie. Aanvankelijk voor de PSP, later voor Groen Links hield ze zich vooral bezig met justitie en minderheden. De rebelse loopbaan van een meisje uit Den Haag.

In 1975 solliciteerde een 22-jarige rechtenstudente bij de PSP-fractie alspart-time medewerker voor de portefeuille justitie, binnenlandse zaken en volkshuisvesting. Het toenmalige Kamerlid Bram van der Lek herinnert zich' een heel jong meisje dat nogal stotterde. Er waren kandidaten die zich beter presenteerden'.

Toch werd Andree Christine van Es aangenomen.' Ze was merkbaar slim en had een zekere nieuwsgierigheid. Niet iemand die direct dacht dat ze alles wist, maar die zich evenmin weggooide.'

Ze was aanbevolen door oud-fractiemedewerker Geert Mak. Deze was docent staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Utrecht geworden, en had Van Es meegemaakt bij het splinternieuwe keuzevak vreemdelingenrecht. Ze viel hem daar op als iemand met initiatief, die zich het lot van migranten aantrok. Iemand die niet behoorde' bij het progressieve circuitje' maar wel' het hart op de goede plaats had' aldus Mak.' Gewoon, een meisje uit Den Haag', zij het een nogal leuk meisje. Voor Fred van der Spek, het andere PSP Kamerlid, was het vrijwel een uitgemaakte zaak dat Van Es zou worden aangenomen. Aan het advies van Mak' hechtten we grote waarde. Er hing zo'n sfeer van - die zal het wel worden'. Ze is dochter van een zakenman uit de Haagse Vogelwijk, die VVD stemde. Een middenstandsmilieu, zegt ze zelf, dat ze vooral waardeert om het grote onderlinge respect - onder meer voor afwijkende politieke keuzes. In 1970 was ze Spaans gaan studeren, maar toen bleek dat daar geen banen in te krijgen zouden zijn, stapte ze over. Zij wilde uitzicht op zelfstandigheid en bovendien een vak' waarmee ik de samenleving zou kunnen beinvloeden'.

Die behoefte was ontstaan door de discussies op haar studentenflat die uiteenliepen van het nut van rechtswinkels tot hulp aan de Derde Wereld. Politiek actief werd ze in 1973, toen in Chili president Allende werd vermoord.' Daarvoor discussieerde ik eigenlijk alleen maar en las de krant. Na de Pinochet-coup liep ik ook in demonstraties mee.'

In de PvdA zag ze weinig. Het kabinet-Den Uyl vond ze een teleurstelling, de PPR' meer iets voor afvallige christenen en de CPN ondemocratisch'.

In de PSP sprak haar het anti-imperialistische standpunt aan. Maar lid werd ze pas toen ze er al geruime tijd werkte.

Boos

Haar eerste praktische politieke ervaring deed ze op bij de hongerstaking van illegale Marokkanen in de Amsterdamse Mozes en Aaronkerk.' Zij heeft toen al die verhalen van die Marokkanen opgeschreven. We zaten op een gegeven moment eigenlijk meer in die kerk dan in Den Haag', aldus Van der Lek. Dat leidde tot een grote vertrouwdheid en solidariteit met het lot van migranten, meent hij. Aan de andere kant werd ze aangevuurd door de' stompzinnige afhoudende antwoorden van zo'n departement van Justitie. Ze kon zich geweldig boos maken. Als ze dan terugkwam van een gesprek met een actiegroep stotterde ze weer. Van boosheid'.

Van Es:' Stotteren... ? Wel haperen. Ik had de neiging om nogal achter m'n gedachten aan te praten en dat stokte dan soms'. Soms, zo meent Van der Lek, raakte ze te emotioneel betrokken.' Ze heeft moeten leren zich niet op te branden aan een enkel geval.'

Ook het andere PSP-Kamerlid, Fred van der Spek herinnert zich een' op deelterreinen zeer deskundig medewerker met een authentieke gedrevenheid tegen sociaal onrecht, die ze uit haar studie had meegenomen'.

Hij zou in 1985 een hoog oplopend conflict met haar krijgen, dat leidde tot zijn vertrek uit de politiek. Het contact tussen Van Es en Van der Spek is sindsdien verbroken.

In 1977 kwam Van Es als nummer vier op de kandidatenlijst voor de Kamer. Van der Spek:' Ze had deskundigheden waar de fractie behoefte aan had. Bovendien wilde de partij graag een vrouw hoog op de lijst'.

Maar alleen Van der Spek werd in de Kamer gekozen.' Ik denk dat het voor haar in die periode een soort vader-leerling verhouding geweest is. Ze steunde mij in politiek opzicht voor tweehonderd procent.'

Hij herinnert zich haar ter instructie tweemaal naar spreekbeurten te hebben meegenomen.' Ze klaagde erover dat de partij haar wel op de lijst wilde maar niets deed om haar te begeleiden.' Zijn eigen debatteerstijl karakteriseert hij aldus:' Ik ben mezelf en zeg wat me voor de mond komt'.

Van der Lek:' Andree en ik hadden onze instelling gemeen. Niet met vier voeten een standpunt innemen omdat je wel weet hoe het zit. Eerst nog eens kijken welke tegenargumenten er zijn. Zelfs bij die standpunten die toch wel in mijn straatje passen. Dat is misschien mijn aangeboren twijfelzucht. Wellicht kan ik me er mee vleien haar dat te hebben geleerd'.

Het PSP-programma bepleitte afschaffing van het koningshuis, de totale ontwapening en de socialisatie van alle produktiemiddelen. Behalve aan marxisten bood de partij ook onderdak aan minder dogmatische, vooral ethisch ingestelde maatschappijhervormers. Het resultaat was een rebels allegaartje van anarchisten, dogmatici, actievoerders en links-liberalen. Van der Spek:' Je kon er heel goed 'jezelf zijn'. Dat lag haar wel. Ik heb een hekel aan het woord, maar ze was een typisch kind van de jaren zestig. Trouwens, net als de rest van de PSP.'

In 1979 studeerde ze af om een jaar later als jurist voor het JAC in Amsterdam te gaan werken.

Maar in 1981 was ze terug aan het Binnenhof. Als nummer twee op de lijst werd ze samen met Van der Spek en Wilbert Willems (thans Groen Links) in de Kamer gekozen. In haar voordeur liet ze een grotere brievenbus uitzagen - voor de Kamerpost. Ter voorbereiding van grote debatten zat ze soms middagenlang met haar medewerkers' samen op te denken'.

Fractiemedewerker Joosje Lakmaker, nu bestuurder bij de ABOP, denkt met enige weemoed terug aan de' chaotische middagen met thee en taartjes', die soms in haar Amsterdamse woning werden voortgezet. Daar werd dan om twaalf uur 'snachts de juiste politieke lijn ontdekt.' Ik was verbluft over het heldere betoog dat er dan de volgende dag uitkwam.'

Oud-medewerker Annelies Schutte, nu jurist bij Vluchtelingenwerk Nederland:' Ze heeft altijd zin in een discussie. In de Kamer is ze nergens bang voor, kiest positie en houdt dan consequent vast. Ze had bij de voorbereiding een onafhankelijke manier van denken, sterk inspirerend, haast impressionistisch.'

Willems:' Ze denkt niet alleen in doelstellingen, maar probeert ook altijd een strategie te bedenken om daar te komen. Dat betekent dat ze ook standpunten nuanceert: Als we dan uit de Nato gaan, waar leidt dat dan toe. Van der Spek liep weg als er gepraat moest worden'. Lakmaker, over Van Es' eerste termijn:' Ze had de stijl van Van der Spek. Ze was net als hij een bloedserieus Kamerlid dat zich onvermoeibaar inzette. Maar ze was niet iemand van theoretische schema's - zij zocht naar meerderheden, naar een breder politiek draagvlak'.

Politieke vriendin

Jeltje van Nieuwenhoven (PvdA) werd tegelijk met haar in de Kamer gekozen. Beiden kregen ze seksistische opmerkingen van de mannelijke leden te verduren.' Daar heeft zij veel mee te maken gehad. Dat liep door alle partijen heen. Wij wisten dan van elkaar welke mannen dat waren.'

De standpunten van Van Es (' een politieke vriendin') lagen vaak dicht bij de hare. Maar door de wat benauwde houding die de PvdA tegenover het vrij succesvolle klein links innam (9 zetels) kon daar niet mee te koop worden gelopen. Als Van Nieuwenhoven voor een motie Van Es wilde stemmen' moest ik van de fractie altijd vragen of er toch niet een halve zin anders kon. Dan keek ze me aan met een gezicht van - mens, vraag me dit nou niet, wat kan mij dat nou schelen wat jullie ervan vinden. Want dan moest zij dat weer aan Fred gaan vragen. We zaten allebei een beetje tussen wal en schip'.

Toch konden er zaken gedaan worden.' Andree kon fel debatteren maar bleef daarbuiten praten. Fred liep hier woedend en razend rond. Die staat nog steeds voor wat hij ooit als jongeman heeft bedacht. Op Andree heeft de veranderende tijd invloed gehad. Maar ze heeft van Fred geleerd dat je een eigen mening moet hebben.' In 1985 liep het fout. Een deel van de PSP, waaronder het Kamerlid Willems, wilde intensief samenwerken met PPR en CPN. Van der Spek was mordicus tegen, Van Es nam zolang mogelijk een middenpositie in, maar koos tenslotte toch voor de 'samenwerkers'. Van der Spek verwijt Van Es ronduit dat ze gekozen heeft' voor leegloop en vervlakking. Want dat is precies wat er is gebeurd met Groen Links'.

Hij verafschuwt het 'sociaal-democratiseringsproces' van een beginselenpartij die gaat schipperen.' Het gaat erom heel duidelijk en fundamenteel te zeggen waar het op staat. Dat kan ook als je klein blijft.' Een partij bij elkaar willen houden acht hij' een politiek eigenaardig doel, als daar zoveel tegenstrijdige standpunten in voorkomen'.

Van der Spek verhaalt hoe hij in 1981 door Van Es werd overgehaald om kandidaat-lijsttrekker te blijven, hoewel het congres tegen zijn zin voorwaarden had vastgesteld waaronder de PSP aan de regering zou kunnen deelnemen.' Achteraf heb ik spijt dat ik mijn lidmaatschap toen niet heb opgezegd. Je zit er dan een paar jaar in en opeens merk je dat ze zelf twijfelt. Dat is toch merkwaardig? Ze heeft ook hele tegenstrijdige dingen gezegd over het lidmaatschap van de Navo. Ik geloof dat zij geen historisch ideologische achtergrond heeft.'

Eigenlijk begrijpt hij niet hoe hem dat ontgaan kan zijn.' Ze was het zo met me eens dat de gedachte aan een gebrekkige politieke vorming niet eens bij me opkwam.' Bitter vertelt hij hoe zijn oud-fractiegenote' eindeloos dramde' om een brochure te laten uitgeven met zijn speeches uit de Kamer. Hij had het tegen willen houden omdat het' naar persoonsverheerlijking neigde. En dan verwijt ze me later in een interview dat ik al twintig jaar hetzelfde roep!' Maar volgens oud-fractiemedewerker Lakmaker' dreigde Van der Spek om de haverklap de partij te verlaten. Keer op keer draafden Andree en Rudi Boon op om hem vast te houden. Die brochure werd vooral bedacht omdat Fred nooit iets opschreef. Alles wat namens de PSP in de Kamer werd gezegd verdween in de Handelingen'. EenmansbedrijfjeJeltje van Nieuwenhoven bezocht namens het PvdA-partijbestuur de PSP-congressen en zag welke rol Van Es daar vervulde.' Zij was het lichaam tussen de vleugels in die partij.'

'Samenwerker' Willems:' Ik zat in die fractie als tegenwicht voor Fred en om Andree onder druk te houden. Zij hield de beide vleugels lange tijd bij elkaar. Zij is langzaam gaan inzien dat de partij zo geen toekomst had. Zonder haar was de partij eerder uit elkaar gevallen'.

Na de verkiezingen van 1986 zat alleen Andree nog in de Kamer voor de PSP. Van der Spek begon een kort avontuur met een splinterpartij van PSP-verlaters: de Partij voor Socialisme en Ontwapening, die na een paar maanden inzakte. Van der Lek:' Ik heb tegen haar gezegd - laat het nooit zover komen dat je denkt dat je onmisbaar bent. Je moet ook weg kunnen blijven: dan maar een paar weken geen fractie. Dat bleek ze te kunnen. Die leuke gewoonte om werk van d'r kleren te maken heeft daar mee te maken. Aanvankelijk dacht ik: moet dat nou, je vrouwelijkheid zo onderstrepen, maar op die manier maakte ze ruimte voor zichzelf'. Haar beide oud-medewerkers constateren dat een eenpersoonsfractie haar goed lag. Schutte:' Dat zetelverlies vond ze erg, maar als persoon vond ze een eenmensbedrijfje wel leuk'.

Lakmaker:' Het moest alleen niet langer duren dan een termijn. Je droogt politiek op. Tijd om mensen om je heen te verzamelen en daar uitgebreid mee te praten, zoals ze vroeger altijd deed, was er niet meer'.

Dat was voor de goede verstaander te merken. Van Nieuwenhoven:' Haar verhalen waren altijd zeer eigen, zeer authentiek. Om de een of andere reden leek dat in de periode als eenmansfractie af te nemen. Misschien werd dat persoonlijke element door kennis en ervaring geneutraliseerd'.

Lakmaker:' Ze hield in die periode de traditie van Van der Spek levend: links-radicale standpunten verdedigen tegen de verdrukking in. Maar de groep orthodoxen vond haar toch te luchthartig, te damesachtig'. Annelies Schutte herinnert zich hoe zij met Andree de laatste nacht voor de ontruiming in het gekraakte Weyers complex doorbracht.' Ik vroeg me nog af of we daar wel binnen zouden worden gelaten, maar dat was volgens Andree geen probleem. Het ging om solidariteit met een geisoleerde groep, vond ze.'

En zo wandelde 'sochtends langs de ME tussen de wat haveloze krakers ook het Kamerlid Van Es in haar betere winterjas.' Ik weet nog hoe die ME-jongens hun ogen uit keken'. Willems:' In die periode werd ze meer all-round. Ze was minder reactief en bepaalde vaker een eigen positie'.

Dwars tegen de zin van het PSP-partijbestuur stemde ze bijvoorbeeld voor de vrijlating van de Twee van Breda. Namens het partijbestuur werd haar daarop meegedeeld dat ze met haar keuze voor vrijlating rechtstreeks de oorlogsslachtoffers benadeelde; een rechtstreekse aanval op haar politieke integriteit. Opkomen voor slachtoffers van vervolging, onderdrukking en racisme is de hoeksteen van haar politieke denken. Tot tweemaal toe bedacht zij zich; maar vlak voor de stemming besloot ze toch voor vrijlating te stemmen. Van Es noemt zelf als haar belangrijkste politieke thema's gelijkwaardigheid en bevrijding.' Het is niet alleen het opkomen voor de zwakken en de slachtoffers als ook emancipatie, de ontworsteling aan de vanzelfsprekende cultuur van de meerderheid.'

Wie Van Es in de Kamer op de kast wil krijgen kan zich het best superieur en nationalistisch opstellen. Wie Van Es wil ergeren moet haar vragen aan formele verplichtingen te voldoen. De PSP placht de opening van de zitting der Staten-Generaal door Hare Majesteit uit politieke overwegingen te boycotten. Maar, zegt Willems' ik weet zeker dat Andree ook niet zou gaan als ze geen politieke bezwaren had gehad. Ergens gaan zitten omdat je er nu eenmaal moet zijn, is niks voor haar'. Volgens Willems kostte de overgang in 1989 naar de zes-koppige Groen Links-fractie haar' meer moeite dan ze dacht. Ze had niet meer die vooruitgeschoven positie, hoefde niet meer voortdurend alert te zijn. Dat was wel prettig maar het kostte ook invloed. Hoewel, als ze nu aan een discussie deelneemt in de fractie bepaalt dat vaak de uikomst. Juist omdat ze zo gespitst is om van standpunt naar strategie te komen'.

Getuigen

Haar vertrek uit de Kamer verklaart ze zelf uit een gevoel van uitputting. Ooit nam ze zich voor een termijn zitting te nemen, maar na de overwinning op Van der Spek kon ze de partij niet in de steek laten. Hetzelfde gold na de fusie met Groen Links. De verzorging van haar bijna twee-jarige zoon legt ook meer gewicht in de schaal. Het parlement verliest er een van de beste sprekers door. Van Nieuwenhoven:' Maar haar tred wordt niet vaster als ze een debat heeft gewonnen. Ze doet niet mee aan de wedstrijd. Ze vindt dat ze vanzelfsprekend gelijk heeft. Dat is haar houding. Ze staat te getuigen omdat het nodig is, niet omdat het moet'. Van der Lek:' Ze kan goed luisteren, ze davert niet door. Ze heeft een goed gevoel voor wat overkomt bij de zaal, in de publiciteit. Ze voelt aan wanneer een discussie over de hoofden van de mensen heengaat. En ze is natuurlijk charmant. Ze staat er nog altijd als het serieuze schoolmeisje dat roerend d'r best doet maar aan de andere kant donders goed weet wat ze weet'.