Haast in de Pluk-me-kaal-straat; FABRIEK DER BELASTINGEN

De Belastingdienst staat onder zware druk. Staatssecretaris Van Amelsvoort (financien) werd onlangs gekritiseerd omdat hij de Tweede Kamer niet had geinformeerd over de problemen bij de automatisering, huisvesting en personeelsvoorziening. Tegelijkertijd is de fiscale reorganisatie in volle gang met 'klantgerichtheid' als motto. De inspectie der directe belastingen in Rotterdam, met 165.000 belastingplichtigen de grootste eenheid voor particulieren, doet het werk voorlopig nog met de hand. Vijftien aangiften per medewerker per uur. De fiscus in bedrijf.

Binnen enkele seconden is de belastingaangifte verwerkt. De bankemploye die zeventienhonderd gulden aan giften opvoert, trekt geen bijzondere aandacht.' Kijk, Wilde Ganzen, Amnesty, de Pauluskerk, met de data en de bedragen er netjes bij. Dat ziet er betrouwbaar uit', leest adjunct-commies Manon Juhrend (29) in een oogopslag van een bijgevoegd schriftblaadje af.

Ze zet een stempel en schrijft in ijltempo wat bedragen over van het T(eruggave)-biljet op een zogeheten 'elementennota' die wordt opgestuurd naar het Centraal Bureau Administratie Rijksbelastingen in Apeldoorn; daar berekent een computer de hoogte van alle aanslagen of teruggaven.

Achter haar bureau in Leggerzaal Noord op de inspectie der directe belastingen Rotterdam, eerste afdeling, heeft Manon deze ochtend in vier uur tweeenzestig aangiften 'administratief afgedaan'.' Natuurlijk ben ik niet echt secuur. Ik heb geen tijd om alles te controleren of na te rekenen', zegt zij.' Het is hier fabriekswerk.' Volgens een richtlijn van de inspectie moet een administratief medewerker per uur vijftien 'eenvoudige loonposten', aangiften van belastingplichtigen zonder zelfstandig beroep of inkomen uit winst, behandelen. Een rappe adjunct-commies verstouwt al gauw tachtig aangiften op een ochtend.'Samen, goed en snel' is het veelbesproken beleidsmotto in het grauwe gebouw aan de Puntegaalstraat, in plaatselijk idioom ook wel de 'Pluk-je-kaal-straat'. Met 168.000 belastingplichtigen binnen Rotterdam is deze inspectie niet alleen de grootste eenheid voor particulieren in Nederland (sinds er 125.000 Amsterdamse aangiften in Heerlen worden afgehandeld), maar ook de laatste die op het programma staat voor de landelijke herstructurering en automatisering.

Tot 1 januari 1992 verwerken zo'n 110 adjunct- en taakcommiezen jaarlijks 100.000 eenvoudige loonposten met de hand. Deze voornamelijk 'administratieve afdoening' wordt door tijdgebrek vrijwel zonder raadpleging van individuele belastingdossiers of het opvragen van nota's verricht. De 68.000 ingewikkelder loon- of winstaangiften krijgen een grondiger behandeling van ongeveer 75 gespecialiseerde ambtenaren, (taak)commiezen, controleurs en inspecteurs.'Klantgerichtheid' en 'flexibiliteit' is het turbo-jargon dat in Rotterdam de reorganisatie al vooruit is gesneld. Het odium van stoffigheid moet verdwijnen. Stelden de ambtenaren voorheen nog een heilig geloof in de zogeheten 'honderd-procents-filosofie' en moesten ze, ongeacht tijd en inspanning, een aangifte tot achter de komma becijferen, nu mogen ze zelfs een foutieve aftrekpost van 500 gulden niet corrigeren omdat zo'n verbetering de fiscus alleen maar geld kost. Hun werk staat plotseling in het teken van slogans als rechtvaardigheid, rechtszekerheid en rechtsgelijkheid (RRR) en doeltreffend, doelmatig en doelgericht (DDD). Worstelen' Met die cultuurverandering worstelen we. Dat is ons grootste probleem', zegt drs. Peter Visser, hoofd van de inspectie.' We moeten onze mensen een evenwicht leren vinden tussen snelheid, juistheid en opbrengst.' Eind juni had de inspectie al 78.000 aangiften over 1989 gereed, waarvan er 15.000 met hulp van de dienst zelf waren ingevuld. De late inzending van veel aangiften en de aandacht die de binnengekomen formulieren opeisten, verhinderden dat het beoogde aantal van 100.000 werd gehaald. Visser:' Toch staan we er beter voor dan in vorige jaren. We halen voor het eerst de doelstelling van het ministerie om ten minste vijftig procent administratief af te doen.'

Tegelijkertijd kampt de inspectie met achterstanden. Zo'n twaalfduizend zwaardere loon- of winstposten over 1987 en 1988 worden noodgedwongen versneld 'geregeld', of zijn nog niet behandeld of nog niet ingeleverd. Voorts wachten 4800 bezwaarschriften op afdoening. Volgens het ministerie van financien dient een aangifte binnen een jaar na binnenkomst te zijn afgehandeld om de belastingplichtige snel te bedienen, maar de wet geeft daarvoor drie jaar de tijd.' Je kunt een achterstand dus even goed een voorraad noemen', meent Visser.' Na de zomer hopen we deze te hebben weggewerkt.' Op de administratie houdt de zondvloed aan A-, B-, T- en E-formulieren intussen aan. Op Leggerzaal Noord en -Zuid worden alle binnengekomen biljetten uitgepakt, de bulk eenvoudige loonposten verwerkt, aanmaningen verstuurd, voorlopige aanslagen opgelegd en niet te ingewikkelde bezwaarschriften afgehandeld. Deze fiscale handenarbeid doet anachronistisch aan.

In het kale, vaalbruin en grijs gekleurde interieur van Leggerzaal Noord op de tweede verdieping staan overal postzakken vol aangiften en liggen bureaus bezaaid met biljetten, vergezeld van stempels en inktkussentjes. Achter een berg blauwe enveloppen is nog net het hoofd te zien van een leggergroepchef die met een mesje de post opent. Een vrouw loopt met een stapel vergeelde 'leggers', individuele belastingdossiers, naar een van de Lektrievers, wentelbare archiefkasten waarin de gegevens van belastingsplichtigen worden opgeborgen. Over een afstand van tientallen meters geven bordjes met willekeurige namen de alfabetische ordening aan.

Sjoelbak' Voor particulieren hadden we al lang een geautomatiseerd systeem moeten hebben', zegt het hoofd van de administratie, ex-marinier Frans de Koning.' Met computers, die vanzelf de zwaardere posten selecteren, kunnen we in de toekomst zestig procent van de loonposten doen.' De jeugdige leeftijd van de ambtenaren, van wie velen gekleed gaan in t-shirt of jeans, staat borg voor een losse kantoorsfeer, noodzakelijk voor de dagelijkse wedijver met de eentonigheid. De wanden boven de archiefkasten met belastingdossiers zijn behangen met afbeeldingen van naakte vrouwen en mannen in wellustige poses. Rock-muziek van Radio 3 schalt over de zaal, en tegen een muur staan een pingpongtafel en een sjoelbak die rond het middaguur worden uitgestald. Met het oog op fitheid en een zo hoog mogelijk produktie behandelen de administratieve medewerkers voornamelijk in de ochtenduren de eenvoudige loonposten. Aangiften met buitengewone lasten, aftrekbare kosten of giften tot maximaal 4.000 gulden mogen ze zelf afdoen. Deze ambtenaren, met een schoolopleiding varierend van Atheneum tot lager huishoud- en nijverheidsonderwijs aangevuld met een basiscurcus van de belastingdienst, ontberen specialistische fiscaal-technische kennis en gebruiken zonodig de Elsevier-belastingalmanak. Twijfelachtige aangiften, uitgebreidere of meer 'risicovolle' biljetten van mensen met een zelfstandig beroep of zwaardere winst- en loonposten worden 'doorgeschoven' naar hogere verdiepingen waar de 'aanslagregeling' met de taakcommiezen, commiezen, controleurs en inspecteurs zetelt.' De administratie is meer gericht op kwantiteit dan op de fiscaal-technische kwaliteit. Dat komt ook door de mindere opleiding van de mensen', zegt administratie-hoofd De Koning.' Wij gaan niet muggeziften in zaken waar toch niks mee te verdienen is. We zitten hier niet met de intentie: wat is de pakkans vandaag?', meent leggergroepchef Jan Lodder.' Een eenvoudige loonpost zetten we niet in de schijnwerpers. We moeten de mensen geven waar ze recht op hebben.'

Kleine correcties kunnen al onnodige irritaties en een 'antifiscale houding' oproepen. Het 'billijkheidsgevoel' van de belastingplichtige mag niet worden gekrenkt, alleen al om te voorkomen dat mensen een jaar later alsnog proberen afgewezen bedragen anderszins in de wacht te slepen, meent de leiding. Een fout van 500 gulden in een aangifte mag men dan in overeenstemming met het ministeriele beleid ongemoeid laten, deze soepelheid is geen vrijbrief voor kuiperijen.' Als iemand al jaren zo'n fout maakt, dan corrigeren we wel. Men kan natuurlijk niet voor het vaderland weg frauderen', zegt Lodder.

Speuren

De ervaring leert dat mensen met een eenvoudige loonpost hun biljet meestal 'netjes' en 'serieus' invullen. Grofweg tachtig procent van alle aangiften alsook zeventig procent van alle bezwaarschriften op de gehele inspectie worden zonder wijziging geaccepteerd. Adjunct-commies Manon Juhrend treft in de buitengewone lasten en aftrekposten 'weinig fouten' aan. Het heeft volgens haar nauwelijks zin verder te speuren, ook om onnodige bezwaarschriften te voorkomen, want 'die kunnen de dienst een hoop geld kosten'. Haar directe buurman Peter Rugebregt (37) wijst op een aangifte die op zijn bureau ligt:' De mensen proberen het gewoon. Dit is iemand die om medische redenen een kinderwagen als buitengewone lasten opgeeft. Dat accepteren we niet.'

Aftrekposten die hij wel vaker moet corrigeren zijn de inrichting van een werkkamer en de aanschaf van een personal computer die in een jaar wordt afgeschreven.' Wij corrigeren ook wel in het voordeel van de mensen, bijvoorbeeld wanneer ze hun rentevrijstelling zijn vergeten', zegt Rugebregt met nadruk.

Beiden zijn er van overtuigd dat ze niet veel fouten over het hoofd zien en voelen zich gesteund door de uitkomsten van landelijke en Rotterdamse steekproeven. Uit beide onderzoeken kwam naar voren dat een uitputtende controle van alle loonposten een correctie van gemiddeld vijftien gulden per belastingbetaler zou opleveren. Voor de leiding van de inspectie een bevredigend resultaat en een aanwijzing dat de administratieve afdoening werkt.

Niet iedereen heeft die overtuiging. Vooral commiezen en taakcommiezen hebben moeite met de cultuurverandering en maken zich zorgen om de werkdruk. Vaak hebben ze niet eens tijd om de administratie te bellen voor een individueel dossier, zo luidt een veelgehoorde klacht.' Het is nu de tijd om te frauderen. We zijn wel heel erg klantgericht bezig', zegt een 24-jarige commies.

Inspectiehoofd Visser kijkt van zo'n noodkreet niet op.' De zorgen om de fiscale kwaliteit leven vrij breed in de dienst. Het is het dilemma van wetstoepassing en doelmatigheid. En wij moeten nu eenmaal van het ministerie schoon over bij de reorganisatie, met een minimale werkvoorraad.'

Door kennis gehinderd

Voor de taakcommiezen Kees Mulder (42) en Aart Spruyt (45), naast elkaar gezeten in een kamer op de derde verdieping, is het 'stampwerk' beneden op de administratie een doorn in het oog. Zij werken hier respectievelijk 25 en 27 jaar en 'draaien elke dag aangiften', acht per uur.

Spruyt en Mulder ontdekken geregeld fouten in reeds door hun collega's op de administratie afgedane aangiften, wanneer er een bezwaarschrift wordt ingediend of wanneer een persoonlijk dossier moet worden bekeken. Als voorbeelden van ten onrechte gefiatteerde aangiften noemen zij gevallen waarin mensen behalve hun premies volksverzekeringen ook hun ziekenfondspremie van 2300 gulden aftrekken, geen rente afdragen of juist een rentevrijstelling vragen, terwijl zij geen rente ontvangen.' Ieder van de twintig taakcommiezen ziet hier dagelijks een fout van duizend gulden', meent Spruyt.' Er wordt op de administratie afgestempeld door mensen die nergens naar kijken. Aftrekposten beneden de 4.000 gulden worden blind gevolgd. Wij krijgen ook wel van onze chef te horen dat we meer moeten overschrijven, maar wij worden toch gehinderd door een zekere kennis. Wij accepteren niet alles. En dan leidt het juist tot rechtsongelijkheid voor de klant, als op de administratie meer dingen worden toegestaan. Men gaat verwachtingen kweken door aftrekposten te accepteren.' Beiden vrezen dat de negatieve gevolgen voor de belastingmoraal niet uitblijven. Wanneer zij over hun dagelijkse ervaringen vertellen, wisselen zuurte en vrolijkheid elkaar af. Mulder:' De mensen hebben heus wel door hoe de fiscus werkt. De een geeft alles netjes op, de ander komt met allerlei aftrekposten. Het is hollen met de beroepskosten en buitengewone lasten. Iedereen leert en werkt zich te pletter voor zijn baas.' Moeiteloos diepen ze anekdotes op om de fiscale lenigheid van landgenoten te schilderen. Over een liftmonteur die vergeefs een computer en een werkkamer als aftrekposten opvoerde, over de schoonmaakster die met succes een werkkamer aftrok, omdat zij daar de notulen voor de ondernemingsraad maakte of over de bruidegom die de aanwezigheid van collega's op de receptie als beroepskosten opvoerde, de postzegels van de trouwkaarten inbegrepen.' Soms is iets zo mooi bedacht dat je bijna de neiging hebt om het te belonen', zegt Spruyt.

De taakcommiezen weten dat belastingplichtigen uit bepaalde beroepsgroepen zoals de politie, de brandweer en het onderwijs de beroepskosten in hun aangiften op elkaar afstemmen. Door het ontbreken van eenduidige richtlijnen accepteert de ene inspectie sommige aftrekposten wel en de andere niet.' Als je de aangiften van sommige agenten ziet, denk je dat ze arrestanten de hele dag sigaren en koffie aanbieden', zegt Mulder.' Onlangs had ik een rechercheur met zes extra overhemden, een extra jas voor over zijn pistool en een extra paar schoenen, want hij trapte wel eens een deur in. Dat accepteer je dan maar.' Veel brandweerlieden trekken een kwart van hun onregelmatigheidstoeslag af omdat' ze midden in nacht thuiskomen, het licht en de verwarming aandoen en nog even een potje gaan koken'.

En talloze onderwijzers gaan volgens hun aangiften 'savonds op bezoek bij ouders van leerlingen.' Hup, een maaltijd onderweg, de kilometerprijs en ijsjes voor de kinderen. Ik geloof er niks van, maar we volgen het wel omdat men het belang te gering vindt', zegt Mulder.' Laatst had ik een leraar die een korte broek voor het strand, en een regenjas voor tussen de middag aftrok. Waanzin, maar ik heb het laten zitten om een procedure te voorkomen. Want er is geen inspecteur die voor een regenjas naar het gerechtshof gaat.'

Kleine krabbelaar

De ergernissen onder ambtenaren tekenen volgens de leiding de blikvernauwing op de inspectie.' Veel mensen kijken alleen naar hun eigen werk en zien daar verlies in', zegt Visser.' Ze hebben te weinig oog voor het geheel.'

Dat komt volgens hem ook doordat opbrengstcijfers per inspectie ontbreken, zoals een extern onderzoeksbureau onlangs als landelijke lacune aanstipte. Hij verwacht veel van de reorganisatie waarbij de heffing en invordering in kleinere teams zullen samengaan en de resultaten zichtbaar worden.

De 'kleine krabbelaar' heeft misschien af en toe vrij spel, de hogere inkomensgroepen komen met goede belastingadviseurs ook ver, is de mening van controleurs en inspecteurs, de fiscale fijnproevers van de inspectie.' Als deze mensen het echt goed in elkaar steken, is de kans op afwijzing vrij klein. Wij zien ook niet alles, en het zou niet reeel zijn om dat na te streven', zegt hoofdcontroleur Jos van den Berg (28). Wie de kamers van deze veelal academisch geschoolde ambtenaren binnengaat, betreedt een andere wereld. De aangiften van de hogere inkomens jakkeren zij niet af, al moeten zij ook sneller werken door een fors personeelstekort in hun rang. Met graagte bijten ze zich vast in de varieteit aan fiscaal-technische constructies. Hun kasten zijn gevuld met boeken over jurisprudentie, en individuele dossiers bevatten uitvoerige overzichten van bedrijven van ondernemers of stambomen van rijke families. In een speciaal afgeschermde grijze brandkast liggen enkele 'publiciteitsgevoelige' belastingdossiers.

De aangiften die bij een controleur of inspecteur belanden zijn meestal probleemgevallen, zonder dat er onmiddellijk sprake is van geknoei.' Uit onderzoek blijkt dat tweederde van de ondernemers fraudeert, maar mijn uitgangspunt is dat iedere aangifte klopt', zegt Jos van den Berg. Hij besteedt veel aandacht aan de zogeheten 'kasgeldholding-constructie' of de oprichting van management-bv's. Bij beide constructies gaat het om ondernemers die geld oppotten in een aparte bv en ernaar streven geen zestig maar twintig procent inkomstenbelasting te betalen.' Meestal nemen de belastingkantoren daarover eerst contact op. En als ze een zakelijk motief aanvoeren, kunnen we er niks aan doen. Het zijn nieuwe fenomenen waarover de strijd nu in volle gang is', zegt Van den Berg.

Pokerspel

Inspecteur mr. Yvonne Ootes (28) voert dikwijls onderhandelingen met belastingconsulenten en spreekt van een 'hard pokerspel'.' Ik trek soms grote bedragen terug in gesprekken, en dan haal ik toch nog meer binnen dan gedacht. Maar ik verlies ook wel eens.'

Ze is tevreden over de 'actie taxi' tegen 84 Rotterdamse taxi-chauffeurs, die vorig jaar tot aanslagen van 2,1 miljoen gulden heeft geleid. De chauffeurs hadden minder omzet opgegeven dan ze in werkelijkheid verreden hadden. Een van hen had zijn auto op de lopende band gezet om de kilometerteller terug te draaien. Tien Rotterdamse gok- en seksbazen zijn al eerder geconfronteerd met aanslagen van in totaal dertig miljoen gulden, die zij hevig bestrijden.

Ootes voert nu overleg met de advocaten van een oudere dame die een vermogen van ruim vijftig miljoen gulden heeft. Op papier betaalt de vrouw rente aan een bv, die ze vervolgens terugleent. Zij heeft daardoor naar haar zeggen een negatief inkomen van vijftig mille en hoeft dus geen belasting af te dragen. De inspecteur:' Moreel heb ik met deze zaak geen problemen. Maar volgens de wet moet ze gewoon belasting betalen, net als iedereen.'

De hoogte van de aanslag is bepaald op 1,5 miljoen gulden.

Zal de belastingvereenvoudiging volgens Oort, die volgend jaar voor particulieren wordt ingevoerd, niet in een klap veel werk wegnemen?' Wettelijke regelingen als Oort worden meestal niet eerst getoetst op hun uitvoerbaarheid', zegt inspectiehoofd Visser. Het aantal belastingplichtigen zal naar verwachting met tien procent verminderen en daarmee ook het aantal belastingambtenaren, maar tegelijk zal de uitbreiding van de tariefgroepen nieuwe problemen scheppen. In het Oort-model zijn sommige beroepskosten nog maar voor 75 procent aftrekbaar.' En dat wordt moeilijk controleerbaar', zegt Visser.' Als iemand in een restaurant 100 gulden moet betalen, is er best een ober die een bon van 125 gulden wil uitschrijven. Met Oort zal de werkdruk voorlopig niet verminderen.'