'Onvoltooide' van Gaudi wekt commotie

MADRID, 13 juli Twee kwesties verhitten dezer dagen de gemoederen in Barcelona, waar met de komst van het zomerweer eigenlijk eerder behoefte aan verkoeling bestaat. De eerste zaak betreft een mysterieuze grote zwarte vogel die sinds enige weken des nachts boven de stad wordt gesignaleerd. Volgens sommigen gaat het hier om de laatste pterodactylus. Tweede onderwerp van discussie is de redding van de Sagrada Familia, de fameuze kathedraal van architect Antoni Gaudi.

Wordt de Sagrada Familia dan bedreigd? Dat niet precies, men is juist druk bezig het bouwwerk te voltooien. De manier waarop dat gebeurt is echter door een plaatselijk kunsttijdschrift aangegrepen om 'het kritisch bewustzijn ten aanzien van de cultuur in Barcelona op een ludieke manier te stimuleren'.

De redactie is daarin tot haar eigen verbazing zo goed geslaagd, dat de Sagrada Familia niet alleen lokaal, maar ook nationaal en zelfs internationaal aanleiding is geworden voor een woordenstrijd waarin zich de laatste tijd tal van prominente kunstkenners hebben gemengd.

De kritiek van het tijdschrift 'Artics' richt zich in het bijzonder op veertien beeldengroepen die de Catalaanse kunstenaar Josep Subirachs sinds 1986 bezig is te vervaardigen voor het westelijke portaal van de onvoltooide kathedraal. Volgens hoofdredacteur Vicenc Altaio gaat het hem echter niet om het werk van Subirachs en zelfs niet zozeer om de kathedraal, maar meer om de commotie.

Toen hij drie jaar geleden bij het opmaken van een van de afleveringen van zijn blad een witte pagina overhield, besloot hij deze op het laatste moment te vullen met de kreet: 'Subirachs, laat de heilige sculptuur met rust'. Deze inval vond destijds al zoveel weerklank, dat Altaio besloot bij gelegenheid van het laatste nummer van zijn tijdschrift een manifestatie tegen de beeldengroepen te organiseren.

Dat laatste nummer is inmiddels verschenen en afgelopen dinsdag kwamen dan ook honderden kunstenaars, critici en andere belangstellenden bijeen op de stoep voor het omstreden portaal om hun mening te geven over Subirachs, Gaudi en de 'redding' van de kathedraal. Onder hen waren niet louter tegenstanders van de nieuwe beeldhouwwerken, maar ook sprekers die vonden dat de hele Sagrada Familia maar het beste steen voor steen kan worden afgebroken 'om aan de Japanners te verkopen'. De discussie over de Sagrada Familia is nog niet zo oud als het waarnemen van ongeidentificeerde vliegende objecten, maar keert in Barcelona met een even grote hardnekkigheid van tijd tot tijd terug. Met de bouw van de kerk is al in 1882 begonnen, maar de grondslagen voor de huidige faam werden gelegd toen, kort na de eeuwwisseling, Antoni Gaudi tot architect werd benoemd. De laatste zestien jaar van zijn leven wijdde de bouwmeester geheel aan dit project, tot hij in 1926 door een tram werd aangereden en om het leven kwam. In 1930 werd het werk aan het nog niet eens voor de helft voltooide gebouw stilgezet.

Al in de jaren veertig begon men zich af te vragen of het wel verstandig zou zijn om verder te bouwen aan de excentrieke schepping van Gaudi. Zelf had de bouwmeester geen plannen achtergelaten, iedere voortzetting zou dus een toevoeging of een interpretatie zijn. Kon de Sagrada Familia dan niet beter een grootse Onvoltooide blijven, een monument voor de ontoereikendheid van het menselijk streven? Nee, vond de particuliere stichting die als bouwheer optreedt en geheel uit giften van gelovigen wordt gefinancierd. In 1952 werd het werk hervat. Het eerste manifest tegen die hervatting werd in 1964 gepubliceerd en ondertekend door onder anderen Miro, Le Corbusier, Tapies, Bohigas en Josep Subirachs.

De beeldhouwer acht zijn huidige medewerking aan de werkzaamheden niet in tegenspraak met zijn opvattingen van destijds. Hij is nog steeds tegen het nadoen van Gaudi. Diens werk moet met rust worden gelaten. Subirachs' beelden zijn echter geheel op zichzelf staande scheppingen, zo verdedigt hij zich. Ze krijgen bovendien een plaats in een portaal dat niet door Gaudi zelf, maar door zijn leerlingen is geconstrueerd. Subirachs denkt vijftien jaar nodig te hebben om zijn bijdrage aan de Sagrada Familia af te maken en heeft zich dan ook permanent in de schaduw van de kerk gevestigd. Net als Gaudi destijds, maar met dit verschil dat de architect voor zijn nachtrust in een vochtige grafkelder afdaalde en de beeldhouwer een comfortabel apartement heeft betrokken.

Subirachs mag dan beweren dat zijn beelden over heel eigen kwaliteiten beschikken, op het eerste gezicht vertonen ze alle kenmerken van de dramatische figuratie die in de jaren twintig in sommige kringen zeer geliefd was en ook elders in de versieringen van de kathedraal is terug te vinden. Volgens Artics, een blad dat zich uitsluitend met kunst van de jaren tachtig wilde bezighouden, is het werk van Subirachs dan ook 'afschuwelijk'. De bekende Barcelonese architect Oriol Bohigas schreef echter deze week in een beschouwing voor het landelijke dagblad El Pais dat hij plaatsing van de beelden verwelkomt, omdat ze, beter dan welk protestartikel ook, aan de bevolking van de stad duidelijk zullen maken dat voortzetting van het werk aan deze kerk een 'architectonische moord' op Gaudi betekent.

Geheel los van het artistieke debat, vragen ook kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders zich al enige tijd af of het wel verstandig is een tempel van de geplande immense afmetingen neer te zetten. Om op zondag de gelovigen te herbergen kan met een veel kleiner gebouw worden volstaan, want ook in Spanje neemt het kerkbezoek gestaag af. Het is echter onwaarschijnlijk dat de bouwers zich door dergelijke triviale argumenten van het vervullen van hun taak zullen laten weerhouden. Voorlopig is er nog geld in kas en stevent men vol goede moed af op het leggen van de laatste steen, vermoedelijk tegen het eind van het tweede decennium van de volgende eeuw. Als de tekenen niet bedriegen beschikt Barcelona tegen die tijd niet alleen over een ongrijpbare pterodactylus maar ook over een dynosaurus van heel tastbaar steen.

    • H. M. van den Brink