WE KUNNEN NIET ZONDER MARX

De ontwikkelingen zijn moeilijk bij te houden. Acht maanden na de doorbraak van de Muur zijn de twee Duitslanden economisch verenigd. Het socialistische bolwerk van het oostblok is in de tussentijd in elkaar gedonderd. De ene na de andere communistische partij heeft schielijk de naam veranderd. Nog kijkt een reusachtig portret van Lenin neer op het congres van de Sovjet-communistische partij. Maar het marxisme is op sterven na dood. Marxistische geleerden verliezen hun baan en Marx-universiteiten de naam. Marx lijkt gedoemd een curiosum te worden in de intellectuele geschiedenis in de trant van 'de man met de denkbeelden die een halve eeuw lang driekwart van de wereldbevolking in de ban hielden... 'Dat de marxistische ideologie zo plotseling inklapt, is een goede zaak. Deze wereld heeft geen boodschap aan een totalitair geloof dat de ganse mensheid wordt geacht te belijden. Maar het gaat te ver om met het jammerlijk falen van deze ideologie de boeken van Marx weg te bergen en Marx intellectueel dood te verklaren. Marx blijft een belangrijke potentiele inspiratiebron voor een ieder die het leven serieus neemt.

Het uitzichtloze van de marxistische toekomstvisie behoeft weinig woorden. De gedachte van de totale revolutie is een waanidee gebleken. Lokale revoluties in naam van de hamer en de sikkel hebben meer vernietigd dan goed gemaakt. De voorhoedepartij voor de onderdrukte arbeiders werd een log apparaat van partijbonzen; de geplande economie werd een bureaucratische nachtmerrie.

M aar laten we wel wezen: een andere totale revolutie wordt nu gepredikt. Iedereen moet nu geloven in het 'ieder-voor-zich, de-markt-voor-ons-allen' van het kapitalisme. Ook deze ideologie is uitzichtloos. Het historisch bewustzijn hoeft maar tot de jaren dertig van deze eeuw en de 19e eeuw in haar totaliteit terug te gaan voor het besef dat deze totalitaire gedachte grote rampen teweeg kan brengen. Mensen leren ook nooit.

De politiek van het marxisme is iets anders dan het marxistische ideeenstelsel en onderzoeksprogramma. Wat mensen doen met een ideeenstelsel zegt niet alles over dat ideeenstelsel. We veroordelen de bijbel niet op grond van de misdaden die in zijn naam begaan zijn. Nietzsche heeft niet afgedaan omdat Hitler hem gebruikte als rechtvaardiging voor zijn barbaarse politiek. Dit neemt niet weg dat ik over de conventionele marxistische wetenschap weinig goeds te melden heb. Ze is verzand in een economisch determinisme waarvan de honden geen brood lusten. Daartegenover staat dat de neoklassieke economie die met de kapitalistische ideologie geassocieerd is, ook goed vast zit. Neoklassieke economie is technisch hoogstaand en substantieel leeg.

De schraalheid van het huidige intellectuele landschap - die ons dus zowel in het oost- als het westblok aanstaart - inspireert om de oude meesters van de plank te pakken. Dat kan wat mij betreft Aristoteles zijn, Thomas Aquino, Adam Smith, John Stuart Mill, maar zeker ook Karl Marx. Marx is een groot denker met tal van ideeen die, ook al zijn ze op grote schaal verkracht, nog steeds van kracht zijn. Ik noem een aantal.

D e klassenstrijd duurt voort.

Hoewel in onze democratische samenleving de strijd behoorlijk afgezwakt is dankzij de redelijkheid en werkelijkheidszin van de partijen alsmede de vervaging van de klassetegenstellingen, is iedere manager en vakbondsvertegenwoordiger bewust van het sluimerende conflict dat inherent is aan de hierarchische bedrijfsorganisatie. Mensen in het bedrijfsleven herkennen zich in het algemeen beter in de taal van belangentegenstellingen, machtstrijd en bedrijfspolitiek dan in de taal van evenwicht, afnemende meeropbrengsten en rationaliteit. De laatste is de taal van neoklassieke economie. Marx heeft de taal van het conflict en de strijd gestalte gegeven en blijft daarom de moeite van het lezen waard.

Belangrijker nog is de potentieel explosieve verhouding tussen Noord en Zuid, oftewel tussen de minderheid van de wereldbevolking die superrijk is, en de overgrote meerderheid, die in grote armoede leeft. Dit heet een moderne en technologisch geavanceerde tijd te zijn, maar het grootste deel van de wereldeconomie heeft eerder schade dan profijt ondervonden van de modernisering en technologisering. Het lezen van Marx voorkomt dat we onze kop in het zand steken voor het conflict dat onherroepelijk komt.

Een ander onmisbaar begrip dat we bij Marx vinden is dat van de vervreemding. Je zou het haast vergeten met de huidige zakelijkheid en verheerlijking van het eigen profijt, maar de mens kan niet alleen als functionele eenheid bestaan. Het is gek, maar we verwachten meer van het leven. Werken voor geld alleen maakt leeg. De verzakelijking van menselijke contacten betekent gauw het verlies van ieder 'echt' contact. Gerichtheid op materiele vooruitgang neigt tot een verzaking van de natuur te leiden. In zijn vroege manuscripten beschreef Marx op indringende wijze deze ervaringen, die hij als vervreemding kenmerkte.

Het zij duidelijk: we kunnen de totalitaire ideologie die in naam van Marx werd verkondigd, wel vergeten, maar Marx niet. We blijven Marx nodig hebben om te begrijpen wat ons overkomt in een chaotische, conflictueuze en vervreemdende wereld.