Onderwijs Zuid-Afrika op een tweesprong

JOHANNESBURG, 11 juli Het was een keurige demonstratie in een land waar men gewend is aan heftige protesten. Een paar dozijn mensen, sommigen gekleed in driedelig pak, stonden deze week op een morgen een uur lang rustig voor een middelbare school in een buitenwijk van Johannesburg om te protesteren tegen een besluit van de regering om de school te sluiten. Daarna stapten ze in hun auto en reden naar hun werk.

Maar dit ordelijke protest raakte de kern van het meest omstreden punt waar Zuid-Afrika nu mee te maken heeft. President Frederik de Klerk probeert de apartheid af te schaffen zonder de blanke racisten te veel te verontrusten. Daarom probeert hij het gescheiden schoolsysteem te handhaven in een gemeenschap die al gedeeltelijk is geintegreerd. Van alle kanten komt nu kritiek. Blanke conservatieven beschuldigen de regering van het beramen van een heimelijke integratie, terwijl zwarten uiting geven aan hun teleurstelling over de handhaving van de rassenscheiding en de ongelijkheid, ondanks de hervormingen van De Klerk.

De demonstratie in de buitenwijk Homestead Park was er een van de vele dezer dagen. In dit geval hadden de blanke en de niet-blanke ouders zich verenigd om te protesteren tegen de beslissing van de regering om de plaatselijke middelbare school in de buurt te sluiten in plaats van deze open te stellen voor alle rassen in een woongebied dat al is geintegreerd.

Op hetzelfde moment stapten tien zwarte ouders het gebouw van het hoofdkwartier van het ministerie van onderwijs binnen en begonnen een demonstratie en een hongerstaking om te protesteren tegen het slechte niveau van de zwarte scholen, terwijl 2.000 leraren van gemengde afkomst in de provincie Transvaal hun tweede week ingingen van een 'leg de krijtjes neer' actie tegen de slechte lonen en arbeidsomstandigheden in hun 'gekleurde' scholen.

In opstand

Op de zwarte scholen waar al jaren beroering is als gevolg van de onrust in de woonoorden, is men nu openlijk in opstand gekomen tegen een onderwijssysteem dat volgens de studenten gescheiden en ongelijk blijft.

Ondanks de verbeteringen geeft de regering nog steeds vijf keer zoveel uit aan een blank schoolgaand kind als aan een zwart schoolgaand kind. Slechts vier procent van de zwarte leraren heeft een universitaire opleiding tegenover 38 procent van de blanke leraren. Zwarte scholen zijn armoedig en overvol vergeleken met de blanke scholen, en er is een groot tekort aan schoolbanken, boeken en andere elementaire zaken.

Dit vond zijn neerslag in een rampzalig percentage van 42 procent geslaagden bij de zwarte leerlingen bij de examens vorig jaar, vergeleken met een percentage van 95 bij de blanke leerlingen.

Vorige week gaven opstandige studenten in Soweto hun directeur het bevel om net zo lang thuis te blijven totdat het ministerie van onderwijs had gezorgd voor voldoende boeken en schoolbanken op school. Ze zeiden dat maar een op de vijf leerlingen studieboeken had. In zwarte woonoorden ten oosten van Johannesburg deden 15.000 leerlingen en leraren mee aan een protestmars naar het kantoor van de gewestelijke inspecteur van onderwijs.

De rechtse blanke oppositie schuift de schuld van de chaos waarmee het onderwijssysteem te kampen heeft op de halfslachtigheid van het hervormingsprogramma van de regering. Hoewel de regering praat over afschaffing van de apartheid en zij toestaat dat een aantal apartheidswetten en -praktijken verdwijnt, houdt zij aan andere wetten vast en weer andere worden wat afgezwakt, maar niet afgedankt.

Zo liet de regering al enkele jaren geleden toe dat zwarten naar dure hotels en restaurants gingen, maar werd de rassenscheiding in ziekenhuizen, die zij in raciaal opzicht gevoeliger vindt liggen, pas vorige maand opgeheven.

In het parlement is onlangs een wetsvoorstel ingediend om de wet voor rassenscheiding bij openbare gelegenheden, zoals parken en zwembaden, af te schaffen, maar de groepsgebiedenwet, die aparte woongebieden afbakent voor de verschillende rassen, zal zeker nog een jaar onveranderd blijven. De regering ziet echter wel door de vingers dat zwarten gebruik maken van blanke huisbazen om te ontsnappen aan de overvolle woonoorden. Zij trekken naar de buitenwijken waar mensen met lagere inkomens wonen.

De scholen die beschouwd worden als het allergevoeligste punt in raciaal opzicht, staan onderaan het lijstje van de hervormingen van de regering. De regering heeft de particuliere scholen waar men schoolgeld betaalt toegestaan om te integreren, maar blijft erbij dat openbare scholen gescheiden moeten blijven.

Verstoord evenwicht

Dit heeft geresulteerd in een verstoord evenwicht tussen sommige buurten en de openbare scholen. Terwijl de buurten zijn geintegreerd, wordt er nog steeds rassenscheiding toegepast op de scholen. Omdat het aantal blanken in deze streken is afgenomen, zijn de scholen leeggelopen maar de zwarte kinderen die in deze buurt wonen kunnen er geen gebruik van maken, omdat ze alleen voor blanken zijn. De zwarte kinderen moeten met bussen vervoerd worden naar andere scholen in verafgelegen zwarte woongebieden. In Johannesburg worden 42 scholen geconfronteerd met sluiting, omdat er niet genoeg kinderen zijn, terwijl 20 kilometer verderop 3.000 zwarte leerlingen dit jaar weggestuurd werden door scholen in Soweto, omdat er geen plaats voor hen was.

In het gehele land zijn er, volgens onderzoekers van de Witwatersrand universiteit van Johannesburg, de afgelopen tien jaar meer dan 200 blanke scholen gesloten, terwijl het tekort aan zwarte scholen volgens schattingen zo'n 3,5 miljoen kinderen van school houdt. Dit aantal is groter dan het totale aantal inschrijvingen op blanke scholen.

De regering heeft in maart gepoogd om deze wantoestand te verbeteren zonder afbreuk te doen aan haar 'autonome beleid door twee mogelijke regelingen voor te stellen om blanke scholen open te stellen voor andere rassen in buurten waar integratie plaats heeft.

Hoge kosten

Een regeling is blanke openbare scholen toestaan om te 'privatiseren' door het gebouw met privekapitaal te kopen of te huren van het ministerie van onderwijs en dan een subsidie aan te vragen bij de regering voor hulp bij het runnen van de school. Als particuliere school kan men dan zwarte leerlingen aannemen, maar onderwijskundigen waarschuwen ervoor dat door de hoge kosten van de school er een schoolgeld zal moeten worden gevraagd dat te hoog is voor de meeste mensen die in de geintegreerde buurten wonen.

De tweede mogelijkheid is dat de regering toestemming kan verlenen aan een openbare school om te integreren als 90 procent van de ouders het daar mee eens is. Maar de blanke minister van onderwijs en cultuur, Piet Clase, heeft bepaald dat dan 'het karakter en de geest van de school niet mag veranderen'.

Dit wekt de suggestie dat hij alleen inschrijving van een klein aantal zwarten in gedachten heeft.

Met geen van beide formules wordt op het moment al gewerkt. Clase vroeg onderwijsinstellingen om voor 15 juni commentaar bij hem in te dienen, waarna hij een duidelijke beleidsbeslissing zou nemen. Intussen verzekerde hij op een bijeenkomst van conservatieve Afrikaner directeuren van scholen op 4 juni in Pretoria dat de voorstellen bedoeld waren om maar een beperkt aantal afwijkingen van het basisbeleid toe te staan en dat zij niet bang hoefden te zijn dat de regering afbreuk zou doen aan het 'own affair' principe in het onderwijs.

De demonstratie in Homestead Park geeft een aanwijzing hoe beperkt die afwijkingen zullen zijn. Homestead Park, tot twee jaar geleden een volkomen blanke buitenwijk, heeft nu een bevolking van 70 procent zwarten en de inschrijving op de plaatselijke blanke school, Western High, is gedaald van 500 naar 138 leerlingen.

Aanstelling van leraren is afhankelijk van het aantal leerlingen, wat betekent dat Western High nu recht heeft op maar 14 vakdocenten niet voldoende voor het aantal vereiste examenvakken. De regering heeft daarom aangekondigd dat de school aan het eind van het jaar gesloten zal worden en de ruime behuizing te koop zal worden aangeboden. De niet-blanke inwoners van Homestead Park moeten intussen hun kinderen met bussen naar hopeloos overvolle Indiase en 'gekleurde' scholen in andere veraf gelegen gebieden sturen. 'Het is belachelijk', zegt Ismael Munshi, een Indiase tandarts die vorig jaar in Homestead Park kwam wonen. 'Ik zie hier al die lege klaslokalen aan de overkant van de straat waar ik woon, terwijl mijn beide kinderen naar een school in het 8 kilometer verder gelegen Fordsburg moeten die is berekend op 500 leerlingen maar waar er nu 700 zijn. De omstandigheden zijn er vreselijk: veel te grote klassen, er is geen ruimte voor een speelplaats en een deel van het gebouw is afgekeurd.

En het zijn niet alleen de gekleurde mensen die deze die deze situatie absurd vinden. De nog in Homestead Park wonende blanken zijn ook ontevreden omdat zij ook hun kinderen met de bus naar verder gelegen scholen moeten sturen als Western High sluit.

De blanke en gekleurde ouders kwamen in maart bij elkaar en kwamen overeen om een verzoek in te dienen bij Clase om zijn formule toe te passen en de school toestemming te geven te integreren. Er stemden 54 ouders voor integratie en 2 tegen duidelijk meer dan de vereiste 90 procent. Maar Clase weigerde. Hij gaf geen redenen op, maar onderwijskundigen zijn van mening dat de oorzaak gezocht moet worden in het feit dat de school dan een blanke minderheid zal hebben en dus het 'karakter en de geest' van de school zullen veranderen.

De mensen uit Homestead Park zijn kwaad, maar ze kunnen weinig doen. Vijftig van hen deden mee aan de demonstratie, maar er bleven ook blanke ouders weg. 'Ik heb het verzoek gesteund, maar ik wil niet betrokken worden in radicale politiek', zei een van hen.

Nadat hij had bekendgemaakt dat het ANC het idee van een conferentie verder liet varen en zou overgaan tot guerrillastrijd, dook Mandela, indertijd provinciaal voorzitter van het ANC, onder en richtte een militaire vleugel op onder de naam Umkhonto we Sizwe, oftewel Speer der Natie in de taal van de Zulu's.