Na de partij

EEN ONOPLOSBAAR dilemma achtervolgt de gisteren herkozen secretaris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie. De instrumenten die hij ter beschikking heeft, als secretaris de partij, als president de Unie, zijn de projecties van wat ooit een samenbindend en revolutionair idee was, het marxisme zoals door Lenin uitgelegd en toegepast. De huidige crisis is niet veroorzaakt doordat deze idee nu achterhaald is. Dat was al veel langer het geval en de terreur van Stalin en het kortzichtige machtsbeluste egoisme van de nomenklatura na hem waren daarvan eerder het gevolg dan een oorzaak. De crisis komt voort uit het gebruik van de idee, tientallen jaren lang, als legitimatie van de verstarring, van wat Gorbatsjov nu nogal viendelijk de intellectuele luiheid van een partij noemt die altijd pretendeerde de geestelijke voorhoede en leidsvrouwe van de massa's te zijn.

Met het wegvallen van wat van de idee nog over was een politieke, ideologische, intellectuele en morele fictie is de bodem uit partij en staat geslagen. De stuurinrichting waarmee de hervormers zich moeten behelpen, functioneert niet meer en valt evenmin op te lappen. Er is behoefte aan iets geheel nieuws. Maar wat zal dat zijn? Uit de les die Gorbatsjov de afgelopen dagen het partijcongres heeft gelezen, mag worden afgeleid dat de algemeen secretaris zelf de partij, althans zoals zij zich in Moskou manifesteerde, heeft afgeschreven. Zijn probleem blijft de ideologische ballast die in zijn handen is achtergebleven nu het voertuig er onder is weggereden. Want een weinig prijsverhoging hier en wat luttele marktinvloed daar en zelfs de veel bezongen pluriformiteit zijn onvoldoende om de plaats in te nemen van de oude ideologie als historische verankering van de Sovjet-staat. Perestrojka en glasnost hebben van het begin af vooral de intellectuele elite kunnen inspireren. Als hartversterker voor het Sovjet-volk zijn zij ontoereikend gebleken.

ZO BEZIEN hebben de leiders in Houston bijeen de verkeerde vragen trachten te beantwoorden: kan, mag, moet Gorbatsjov worden geholpen? Van Amerikaanse en Britse zijde is gewezen op de bodemloze put onder de Sovjet-economie, op het feit dat de Russen niet langer de betrouwbare debiteuren zijn van voorheen. Daartegen is ingebracht dat het Westen een bijzonder belang erbij heeft dat een gematigd en origineel man als Gorbatsjov aanblijft en daarover bestaat geen verschil van mening. Maar de werkelijke problemen worden slechts ten dele gevormd door de kredietwaardigheid van de Sovjet-Unie, of door de betrouwbaarheid van haar leiding, of zelfs door het lot van Gorbatsjov.

Hoofdvraag wordt met de dag meer of het failliet van de Sovjet-staat in een nieuwe onderneming kan worden ondergebracht. Die kan niet van imperiale of nationalistische snit zijn, het Sovjet-imperialisme is met de marxistische ideologie ten onder gegaan, het nationalisme is de bijl aan de wortel van de Sovjet-staat gebleken. Wil de Sovjet-samenleving als zodanig een toekomst behouden, dan zal voor haar een revolutionair vernieuwende structuur in het leven moeten worden geroepen, zowel wat de onderlinge verhouding van de vele volken en etnische groeperingen betreft, als wat de verhouding van de religies, geestelijke en maatschappelijke stromingen en van de burgers als individu tot de staat aangaat.

EEN DERGELIJKE verandering kan niet plaatshebben van vandaag op morgen, maar zij dient wel op korte termijn te worden aangekondigd en omschreven, wil de alom gevreesde chaos nog kunnen worden voorkomen. Gorbatsjov rest slechts een uitweg uit de impasse die zijn partij heeft veroorzaakt maar niet blijkt te kunnen overwinnen.