Budelco vraagt Rijk 100 miljoen voor verwerking jarosiet; Zinkfabriek tobt met afvalopslag

BUDEL, 11 juli Wie wint? De overheid of Shell? De uitkomst van een machtsstrijd met als inzet de verwerking van chemisch afval zal het lot bepalen van ruim zevenhonderd werknemers van de zinkfabriek Budelco bij Budel op de grens van Brabant, Limburg en Belgie. Budelco is voor de helft eigendom van Shell-dochter Billiton, de andere helft is van Pasminco in Australie. De provincie Noord-Brabant eist dat Budelco het chemisch afvalprodukt jarosiet niet langer opslaat maar verwerkt; het bedrijf vraagt de overheid om steun maar weet nog niet of het verwerkingsproces technisch haalbaar is.

Budelco is met tien procent een van de grootste producenten van chemisch afval in Nederland. Het bedrijf is per jaar goed voor 210.000 ton zink, dat is 4 procent van de wereldproduktie. Daarbij produceert het bedrijf jaarlijks 120.000 ton jarosiet, dat hoge concentraties zware metalen zoals zink, cadmium, lood en arseen bevat. Sinds 1973, toen Budelco van start ging, wordt dit afval opgeslagen. Al die jaren heeft het bedrijf toegezegd te zoeken naar verwerkingsmogelijkheden, zonder concreet resultaat. De huidige drie opslagbekkens van Budelco beslaan een enorme oppervlakte (45 hectare) en minstens een van de bekkens lekt waardoor bodem en grondwater zwaar worden verontreinigd. Onlangs heeft Budelco een Hinderwetvergunning aangevraagd voor een vierde opslagbekken. Maar de provincie Noord-Brabant, die hierover moet beslissen, is het zat.

'In 1985, toen we de vergunning voor het derde bekken verstrekten, is duidelijk gezegd dat dit de allerlaatste keer zou zijn. Binnen tien jaar, dus in 1995, moest een oplossing voor het verwerken van jarosiet zijn gevonden,' zegt provinciaal beleidsmedewerker mr. B. F. Algra. Desondanks zal de provincie toch akkoord gaan met de bouw van een vierde bekken, maar, stelt Algra met grote nadruk, dan moet wel aan strikte voorwaarden worden voldaan. Voor 1 november moet Budelco kunnen garanderen dat de bouw van een verwerkingsfabriek financieel haalbaar is. Zo niet, dan wordt de nieuwe vergunning geweigerd en zal Budelco de poorten moeten sluiten. De sociaal-economische positie van drieduizend mensen in deze uithoek van Brabant, zevenhonderd werknemers plus hun gezinsleden, loopt dus gevaar. Algra: 'Het standpunt van de provincie is rigide, zo stellen we ons niet vaak op. Maar zo'n grote hoeveelheid chemisch afval is dermate onaanvaardbaar dat je moet zeggen: dan maar stuk.' Budelco, dus indirect ook Shell, wil de verwerkingskosten echter niet geheel zelf dragen. Eerst was er een gat van driehonderd miljoen gulden, dat door de hogere zinkprijzen en bedrijfsreserveringen inmiddels is gereduceerd tot honderd miljoen. Die honderd miljoen zou het Rijk voor zijn rekening moeten nemen. Directeur drs. W. P. F. H. de Graaff van Budelco formuleert het zo: 'Ik spreek niet over een subsidie maar over participatie. Een dergelijke verwerkingsfabriek bestaat in de hele wereld nog niet en zou ook afval van elders kunnen verwerken. De overheid zou een dergelijke pioniersrol moeten stimuleren.'

Maar zover is het nog lang niet. Budelco weet nog niet zeker of het verwerkingsproces technisch haalbaar is. Het Rijk kan daardoor onmogelijk nu al geld toezeggen, aldus een woordvoerder van minister Alders van milieubeheer. Daar komt bij dat Budelco nog geen formeel verzoek om steun heeft ingediend. Wel heeft een ambtelijke stuurgroep waarin naast het Rijk en Noord-Brabant ook Budelco-directeur De Graaff zitting heeft, recent een rapport geschreven waarin de zaak op een rijtje wordt gezet. Over de mogelijkheid van Rijkssteun doet deze stuurgroep echter geen uitspraak.

De Graaff schat desgevraagd de kans dat het nieuwe verwerkingsproces technisch haalbaar is op dit moment op 85 procent. Afrondende proeven moeten de komende anderhalf jaar zekerheid verschaffen. Hoewel Budelco tussen 1975 en 1985 weinig ondernam om de verwerking van jarosiet technisch mogelijk te maken, is dat sindsdien veranderd. In 1989 werd volgens De Graaff zeven miljoen gulden geinvesteerd in het onderzoek, en in 1990 acht miljoen. In Finland werd een drie weken durende proef verricht die 3,5 miljoen gulden kostte, en dit voorjaar werden slakreinigingsproeven in Australie uitgevoerd.

Het zal niet mogelijk zijn de zware metalen geheel uit het jarosiet te verwijderen. Volgens Budelco kan de resterende slak gebruik worden in cement, beton en asfalt, maar daarvoor is wel een keurmerk nodig waaruit blijkt dat aan de richtwaarden van het ministerie van VROM wordt voldaan. Dat is nog lang niet zeker. Maar zelfs als dat keurmerk wordt verkregen zal de nieuwe verwerkingsfabriek, die het jarosiet niet met zuren loogt maar smelt bij een temperatuur van ruim 1500 graden Celcius, pas in 1995 gereed zijn. De Graaff: 'De huidige opslagbekkens zijn eind 1992 vol. Voor 1993-1995 hebben we dus een tussenopslag nodig. Vandaar de noodzaak van een vierde bekken.'

De Graaff vindt bovendien dat de milieu-eisen in andere EG-landen even streng moeten zijn als in Nederland, 'anders wordt onze concurrentiepositie geschaad'. Afgelopen week lieten de Stichting Natuur en Milieu en de Brabantse Milieufederatie echter weten dat het vierde bekken er volgens hen alleen mag komen als Budelco een financiele garantie kan geven (via een verzekering of een fonds) dat het reeds opgeslagen jarosiet tezijnertijd wordt verwerkt, terwijl diezelfde garantie ook moet gelden voor de kwaliteit van de bekkens. Volgens de milieu-organisaties was de vergunning voor het derde bekken, in 1985 verstrekt, reeds onaanvaardbaar, omdat de vergunning tijdelijke opslag gold en nu het gevaar dreigt dat van tijdelijkheid geen sprake is. 'We voelen ons bij de neus genomen,' zegt Natuur en Milieu-medewerker A. Klingenberg. De milieu-organisaties zijn bovendien van mening dat, zelfs als het jarosiet kan worden verwerkt, de resterende slak niet als bouwstof mag worden verwerkt, want er zit een te hoog gehalte aan zink, arseen, barium en antimoon in. Zij vinden dat de slak beter door Hoogovens kan worden gebruikt om ijzer uit te winnen: 40 tot 70 procent van de slak bestaat uit ijzer. Inmiddels ligt op het terrein van Budelco al ruim anderhalve miljoen ton jarosiet opgeslagen.